Chi phí lớn nhất không phải làm ESG mà là không làm ESG

Trong bối cảnh các yêu cầu về giảm phát thải, minh bạch thông tin và trách nhiệm xã hội ngày càng trở thành điều kiện để tham gia chuỗi giá trị toàn cầu, ESG đang hiện diện trong nhiều quyết định kinh doanh của doanh nghiệp Việt. Tuy nhiên, giữa làn sóng triển khai ESG, không ít doanh nghiệp vẫn loay hoay trong việc hiểu đúng bản chất và cách tiếp cận phù hợp.

Cuộc chơi mới của doanh nghiệp được định hình bởi phát triển bền vững

Thưa bà, là chuyên gia đã nghiên cứu nhiều năm xung quanh lĩnh vực ESG, bà đánh giá mức độ hiểu đúng và thực hành ESG của doanh nghiệp Việt hiện đang ở đâu?

Bà Nguyễn Cẩm Chi: Tôi nghĩ chúng ta đã đi qua giai đoạn "chưa nghe đến ESG". Bây giờ, hầu như doanh nghiệp nào cũng biết ba chữ cái ấy. Nhưng biết và hiểu đúng là hai khoảng cách rất khác nhau.

Ở MCG, khi thực hiện báo cáo ESG Insights 2026, phân tích mức độ công bố thông tin của 261 doanh nghiệp niêm yết, chúng tôi đọc rất nhiều báo cáo thường niên và báo cáo phát triển bền vững. Có một điều lặp lại: phần lớn nội dung là tự sự, là hình ảnh đẹp, là hoạt động thiện nguyện, nhưng rất ít dữ liệu, rất ít mục tiêu định lượng, và gần như không có liên kết với rủi ro tài chính của chính doanh nghiệp.

Nói cách khác, nhiều doanh nghiệp vẫn đang hiểu ESG như một câu chuyện truyền thông, hoặc như CSR đời mới. Trong khi bản chất ESG là quản trị rủi ro và phân bổ vốn dài hạn.

Thị trường đang vẽ nên một bức tranh rất không đồng đều. Một nhóm nhỏ doanh nghiệp đầu ngành, doanh nghiệp xuất khẩu, hoặc có vốn nước ngoài đã làm bài bản. Phần đông còn lại đang ở giai đoạn "làm cho có". Khoảng cách lớn nhất hiện nay không phải là nhận thức, mà là năng lực biến nhận thức thành dữ liệu và quyết định.

Quan điểm "ESG tốn kém, chỉ dành cho tập đoàn lớn hoặc doanh nghiệp xuất khẩu" - bà nhìn nhận như thế nào?

Bà Nguyễn Cẩm Chi: Tôi hiểu vì sao quan điểm này phổ biến. Nhưng tôi không đồng ý. Năm vừa rồi, MCG tham gia nghiên cứu chuỗi giá trị lúa gạo và tôm ở Đồng bằng sông Cửu Long cùng VCCI và Oxfam. Người chịu áp lực ESG đầu tiên trong chuỗi ấy không phải tập đoàn, mà là hộ nông dân, là hợp tác xã, là doanh nghiệp nhỏ cung ứng. Khi một nhà mua quốc tế yêu cầu truy xuất nguồn gốc, yêu cầu dữ liệu phát thải, thì mắt xích yếu nhất bị loại khỏi chuỗi đầu tiên.

Vậy chi phí ESG nằm ở đâu? Nó không chỉ nằm ở việc làm ESG. Nó còn nằm ở việc không làm - mất đơn hàng, mất khả năng tiếp cận vốn, mất chỗ trong chuỗi cung ứng.

Và xin nói thẳng: phần "G" - governance gần như không tốn tiền. Một hệ thống ra quyết định minh bạch, một cơ chế kiểm soát nội bộ tử tế, một cách ghi chép dữ liệu trung thực - đó là ESG, và doanh nghiệp nhỏ nào cũng làm được.

Ở MCG, chúng tôi tư vấn cho nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa chính vì lý do đó. ESG với doanh nghiệp nhỏ không phải là một bộ tiêu chuẩn xa xỉ. Nó là tấm vé để ở lại cuộc chơi.

Theo bà, đâu là những áp lực lớn nhất buộc doanh nghiệp phải quan tâm đến ESG?

Bà Nguyễn Cẩm Chi: Tôi thường nói với khách hàng: áp lực ESG không đến từ một phía. Nó đến từ ba phía cùng lúc, và đang càng ngày càng rõ ràng hơn

Thứ nhất là thị trường xuất khẩu. Từ 1/1/2026, cơ chế CBAM của EU đã bước vào giai đoạn chính thức - sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón nhập vào EU bắt đầu phải trả chi phí carbon. Doanh nghiệp Việt trong các ngành này, dù muốn hay không, đã bị định giá phát thải. Bên cạnh đó là các yêu cầu thẩm định chuỗi cung ứng, bộ quy tắc ứng xử của nhà mua. Đây là áp lực rõ ràng và không thể trì hoãn nhất.

Thứ hai là tổ chức tín dụng. Ngân hàng đang dần đưa yếu tố ESG vào thẩm định tín dụng. Tín dụng xanh không còn là khẩu hiệu.

Tôi nói điều này từ trải nghiệm cá nhân. Tôi từng là người ký báo cáo kiểm toán khi còn là Audit Partner, rồi ký báo cáo tài chính khi làm CFO, và rồi ngồi ở phía bên kia bàn - phía người đi vay, đối diện ngân hàng. Câu hỏi mà ngân hàng đặt ra hôm nay đã khác. Họ không chỉ hỏi dòng tiền. Họ bắt đầu hỏi về rủi ro khí hậu, về quản trị.

Thứ ba là nhà đầu tư, và chính sách trong nước. Việt Nam đang thí điểm thị trường carbon - phát thải bắt đầu được định giá ngay tại sân nhà. Khi phát thải có giá, ESG rời khỏi trang báo cáo và bước vào bảng cân đối kế toán.

Từ thực tế tư vấn, MCG ghi nhận những khó khăn phổ biến nào, thưa bà?

Bà Nguyễn Cẩm Chi: Có bốn nút thắt mà chúng tôi gặp gần như ở mọi doanh nghiệp.

Nút thứ nhất là dữ liệu. Phần lớn doanh nghiệp không có baseline, không có kiểm kê phát thải, dữ liệu nằm rải rác ở nhiều phòng ban và không ai sở hữu.

Nút thứ hai là quản trị. ESG thường bị giao cho phòng truyền thông hoặc marketing, như một dự án phụ. Trong khi nó phải thuộc về Hội đồng quản trị để đưa ra chiến lược và Ban điều hành để triển khai.

Nút thứ ba là năng lực. Doanh nghiệp lúng túng giữa rừng khung, chuẩn mực, từ khung báo cáo đến các tiêu chuẩn ngành…  và không biết khung nào dành cho mình.

Nút thứ tư, và có lẽ là gốc rễ: không biết bắt đầu từ đâu. Vì chưa làm đánh giá tính trọng yếu - materiality. Doanh nghiệp cố làm tất cả, nên không làm tốt việc nào.

Giá trị bền vững bắt đầu từ năng lực quản trị bên trong

Có ý kiến cho rằng nhiều doanh nghiệp làm ESG hình thức, phục vụ truyền thông. Bà đánh giá ra sao về nhận định này?

Bà Nguyễn Cẩm Chi: Tôi sẽ trả lời thẳng thắn, nhưng công bằng: Có! Hiện tượng đó có thật. Khi đọc 261 báo cáo trong ESG Insights, chúng tôi thấy rõ một dạng báo cáo "đẹp mà rỗng" - nhiều câu chuyện, ít con số, gần như không có mục tiêu và lộ trình. Đó là greenwashing, dù đôi khi không cố ý.

Nhưng tôi muốn phân biệt hai điều, vì gộp chung là không công bằng.

Một là doanh nghiệp cố tình đánh bóng - nói nhiều hơn làm. Hai là doanh nghiệp thật lòng muốn làm nhưng chưa đủ năng lực, nên kết quả mới dừng ở hình thức. Hai nhóm này rất khác nhau, và cách ứng xử với họ cũng phải khác nhau.

Dấu hiệu để nhận ra một báo cáo hình thức thì khá đơn giản: nó không có dữ liệu để kiểm chứng, không có mục tiêu để chịu trách nhiệm, và CFO của chính doanh nghiệp đó chưa bao giờ đọc nó.

Cách chữa cũng không phức tạp. Bắt đầu từ tính trọng yếu và gắn với dữ liệu, giao cho đúng người

Ở chiều ngược lại, theo bà, doanh nghiệp làm ESG bài bản nhận được lợi ích gì?

Bà Nguyễn Cẩm Chi: Tôi thích câu hỏi này, vì nó kéo ESG ra khỏi ô "chi phí" và đặt vào đúng chỗ - "năng lực cạnh tranh".

Về vốn: ESG bài bản mở cánh cửa tín dụng xanh, làm giảm chi phí vốn dài hạn, và tạo niềm tin cho nhà đầu tư nước ngoài. Vốn luôn chảy về nơi rủi ro được nhìn thấy và được quản trị.

Về thị trường: nó là điều kiện để ở lại trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Một doanh nghiệp có sẵn dữ liệu phát thải, sẵn sàng cho CBAM, sẽ không bị loại khi nhà mua siết yêu cầu. Đây không phải lợi thế trong tương lai. Đây là tấm vé của hiện tại.

Về quản trị: đây là phần tôi tâm đắc nhất, có lẽ vì xuất phát điểm của tôi là kiểm toán và tài chính. Khi MCG hỗ trợ các khách hàng là DN niêm yết xây dựng phần trình bày ESG cho Hội đồng quản trị, điều giá trị nhất không phải bản báo cáo, mà là việc Hội đồng bắt đầu nhìn rủi ro một cách có hệ thống. ESG làm tốt giúp doanh nghiệp ít bị bất ngờ hơn. Quyết định tốt hơn.

Về cạnh tranh: thương hiệu, nhân tài, sức bền. Người giỏi muốn làm việc cho nơi có giá trị. Nói cho cùng, ESG là quản trị rủi ro và tình cờ là loại quản trị rủi ro ấy lại bền vững.

Một khuyến nghị quan trọng nhất cho doanh nghiệp Việt giai đoạn này là gì, thưa bà?

Bà Nguyễn Cẩm Chi: Nếu chỉ được nói một điều, tôi sẽ nói: hãy bắt đầu từ bên trong, đừng bắt đầu từ bản báo cáo.

Nghĩa là bắt đầu từ tính trọng yếu - doanh nghiệp của mình thật sự đối diện rủi ro và cơ hội nào. Rồi đặt ESG vào đúng logic tài chính của doanh nghiệp, để Hội đồng quản trị và CFO sở hữu nó, chứ không giao ra ngoài cho truyền thông.

Tôi tin vào việc làm thật trước khi nói hay. ESG không phải một chiến dịch để ra mắt trong một quý. Nó là một năng lực được bồi đắp qua nhiều năm - phần lớn là những việc nhỏ, lặng lẽ, không ai khen: ghi chép trung thực, đo lường kiên nhẫn, ra quyết định ngay thẳng.

Xu hướng rồi sẽ đổi tên. Năm nay là ESG, vài năm nữa có thể là một chữ viết tắt khác. Nhưng năng lực quản trị rủi ro và sự minh bạch thì không bao giờ lỗi thời.

Doanh nghiệp nào hiểu được điều đó sẽ không còn chạy theo ESG nữa. Họ sẽ chỉ đang làm tốt công việc của mình  và phát triển bền vững là kết quả tự nhiên của việc làm tốt ấy.

Cảm ơn bà về những chia sẻ này!

Nhị Hà