Nóng chuyện rác thải ở TP.HCM: [Bài 1] 14.000 tấn rác về đâu?

Trạm trung chuyển còn mỏng, phân bố chưa đều

Mỗi ngày, khoảng 14.000 tấn chất thải rắn sinh hoạt phát sinh từ các hộ dân, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ trên địa bàn TP.HCM cần được thu gom, vận chuyển và xử lý. Lượng rác được hình thành từ 3 khu vực trước đây gồm TP.HCM cũ (khoảng 10.500 tấn/ngày), Bình Dương (2.400 tấn/ngày) và Bà Rịa - Vũng Tàu (1.100 tấn/ngày).

Để đưa lượng rác này ra khỏi khu dân cư, thành phố đang phải vận hành một mạng lưới thu gom với hàng trăm điểm tập kết và các trạm trung chuyển. Tuy nhiên, hệ thống này chưa đồng đều giữa các khu vực, nhất là tại những địa bàn có mật độ dân cư cao và lượng rác phát sinh lớn.

Giờ cao điểm mỗi buổi sáng, đoạn đường Nguyễn Đình Chiểu giao với Mạc Đĩnh Chi (phường Sài Gòn) có thời điểm bị ảnh hưởng bởi hoạt động trung chuyển. Đây là một trong những điểm tập kết rác thải tạm thời đã tồn tại trong thời gian dài tại khu vực trung tâm. Khi xe thu gom phải dừng, chờ để chuyển rác, hoạt động giao thông và mỹ quan đô thị cũng chịu tác động nhất định.

Theo ông Võ Văn Quang, Giám đốc Công ty TNHH Thương mại Dịch vụ Kỹ thuật Môi trường Nhật Minh, các đơn vị thu gom dân lập chủ yếu thực hiện công đoạn đưa rác từ hộ dân đến điểm trung chuyển. Vì vậy, năng lực tiếp nhận và thời gian hoạt động của trạm trung chuyển có ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động thu gom.

“Một số điểm trung chuyển cũ đã được giải tỏa, trong khi thời gian xe trung chuyển đến tiếp nhận rác có lúc chưa bảo đảm. Khi đó, xe rác phải chờ trên đường, ảnh hưởng đến mỹ quan đô thị”, ông Quang cho hay.

Đây cũng là một trong những vấn đề đang được TP.HCM tập trung tháo gỡ. Mạng lưới trạm trung chuyển hiện chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu của 168 xã, phường. Một số khu vực trung tâm như quận 1, quận 3 cũ gần như chưa có trạm ép rác thải và trung chuyển, trong khi lượng rác phát sinh mỗi ngày lớn. Rác tại những địa bàn này phải được vận chuyển sang khu vực khác để tiếp tục trung chuyển và đưa đến nơi xử lý.

Theo ông Nguyễn Minh Chánh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, trong kế hoạch đầu tư công trung hạn 2026-2030, thành phố đã đưa vào danh mục đầu tư 62 trạm ép rác và trung chuyển rác. Ngay trong năm 2026, thành phố sẽ khởi công 8 trạm nâng cấp, mở rộng và 4 trạm sửa chữa, tổng cộng 12 trạm. Sau đó, 15 dự án dự kiến được khởi công trong năm 2027, các dự án còn lại triển khai trong giai đoạn 2028-2030”.

Những khu xử lý cũng chịu sức ép

Phần lớn rác sinh hoạt của thành phố được đưa về các khu liên hợp xử lý chất thải để xử lý bằng nhiều phương thức khác nhau, trong đó có chôn lấp, sản xuất phân compost và đốt. Tuy nhiên, lượng rác vẫn đang tăng nhanh trong khi năng lực xử lý bằng công nghệ hiện đại chưa theo kịp.

Mỗi ngày, TP.HCM phát sinh hơn 14.000 tấn rác thải sinh hoạt, tạo áp lực lớn lên hệ thống thu gom, vận chuyển và xử lý. Ảnh: Lê Bình.

Hiện, tỷ lệ thu gom, xử lý chất thải rắn sinh hoạt toàn thành phố ước đạt khoảng 99,7%. Khoảng 5.700 tấn trong tổng số hơn 14.000 tấn rác phát sinh mỗi ngày đang được xử lý bằng các công nghệ như đốt phát điện, sản xuất phân compost và các phương thức khác. Trong khi đó, khoảng 8.300 tấn mỗi ngày vẫn phải chôn lấp, chiếm tỷ lệ 60%. 

Tại Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Tây Bắc, lượng rác tiếp nhận khoảng 6.000 tấn mỗi ngày. Trong đó, các nhà máy hiện hữu mới xử lý được khoảng 2.000 tấn/ ngày, còn hơn 4.000 tấn/ ngày vẫn phải đưa vào bãi chôn lấp số 3.

Nhưng theo đánh giá của ông Nguyễn Hồng Nguyên, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, bãi chôn lấp số 3 chỉ còn khả năng hoạt động đến hết quý III/2026. Khi bãi này đóng cửa, nếu các nhà máy xử lý mới chưa kịp hoàn thành hoặc chưa tăng được công suất, thành phố sẽ phải tính toán phương án tiếp nhận khác cho hàng nghìn tấn rác thải phát sinh mỗi ngày. Đây là một trong những áp lực lớn đối với hệ thống xử lý chất thải của TP.HCM trong giai đoạn hiện nay.

Phương án chuyển toàn bộ lượng rác đang về Tây Bắc sang Đa Phước được đặt ra, nhưng không dễ thực hiện. “Khu liên hợp xử lý chất thải Đa Phước hiện tiếp nhận khoảng 4.000 tấn rác mỗi ngày và đang chịu sức ép lớn về công suất. Việc nâng công suất tiếp nhận còn liên quan đến các yêu cầu về thủ tục pháp lý, môi trường và hạ tầng”, ông Nguyên phân tích.

Áp lực đối với TP.HCM không chỉ đến từ lượng rác phát sinh mỗi ngày mà còn đến từ hàng chục triệu tấn rác đã được chôn lấp trong nhiều năm qua.

Bãi Đông Thạnh (huyện Hóc Môn cũ), có diện tích khoảng 45 ha, đóng cửa từ năm 2002 nhưng hiện còn khoảng 10,8 triệu tấn rác tồn lưu. Bãi Gò Cát (quận Bình Tân cũ), rộng khoảng 25 ha, đóng cửa từ năm 2007, có khoảng 5,6 triệu tấn rác đã được chôn lấp.

Trong khi đó, tại Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Tây Bắc, ba bãi số 1, 1A và 2 đóng cửa trong giai đoạn 2006-2013, với tổng lượng rác tồn lưu khoảng 10 triệu tấn.

Quỹ đất từng được sử dụng để chôn lấp vẫn cần được quản lý, cải tạo và xử lý phù hợp. Lượng rác tồn lưu cũng đặt ra yêu cầu về công nghệ và nguồn lực để từng bước giảm tác động môi trường, đồng thời khai thác hiệu quả những khu đất sau khi bãi rác đóng cửa.

Khu liên hợp xử lý chất thải Đa Phước đang tiếp nhận khoảng 4.000 tấn rác mỗi ngày, tạo áp lực lớn lên công suất xử lý. Ảnh: Lê Bình.

Tại Đa Phước, với lượng rác tiếp nhận khoảng 4.000 tấn rác mỗi ngày, khối lượng rác đã chôn lấp qua nhiều năm rất lớn. Có thời điểm độ cao của các khu vực chứa rác lên tới hơn 40 m.

Tại Tây Bắc, sức ép về diện tích tiếp nhận cũng đang hiện hữu. Bãi chôn lấp số 3 đã tiếp nhận hơn 6 triệu tấn rác, trong khi sức chứa còn lại không lớn và thời điểm dự kiến đầy đang đến gần.

Trong điều kiện các dự án xử lý bằng công nghệ mới chưa thể hoàn thành ngay, thành phố vẫn phải tính đến phương án dự phòng để bảo đảm an toàn cho toàn bộ hệ thống.

Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị TP.HCM đã đề xuất xây dựng một ô chôn lấp mới tại khoảng trống giữa bãi số 1 và 1A, với kinh phí khoảng 103 tỷ đồng, khả năng tiếp nhận khoảng 2,3 - 2,4 triệu tấn rác và đáp ứng nhu cầu đến năm 2029.

Đây là phương án mang tính chuyển tiếp, nhằm bảo đảm thành phố vẫn có nơi tiếp nhận rác trong trường hợp các nhà máy xử lý mới chưa hoàn thành hoặc xảy ra sự cố kỹ thuật. Phương án này nhằm bảo đảm rác phát sinh mỗi ngày được xử lý an toàn, vừa phải từng bước giảm sự phụ thuộc vào chôn lấp.

Tại khu vực Tây Bắc, Công ty Vietstar đề xuất khai thác lượng rác đã chôn lấp tại các bãi số 1, 1A và 2 để đưa về nhà máy đốt rác phát điện, dự kiến vận hành ổn định vào giữa năm 2027. Nếu được triển khai, phương án này không chỉ góp phần xử lý lượng rác tồn lưu mà còn mở ra khả năng thu hồi năng lượng từ phần chất thải trước đây phải chôn lấp.