Nóng chuyện rác thải ở TP.HCM: [Bài 3] Tăng tốc chuyển đổi công nghệ xử lý

Từ “chôn rác” sang “biến rác thành năng lượng”

Sau nhiều năm phụ thuộc vào chôn lấp, TP.HCM đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi công nghệ xử lý chất thải.

Theo bà Võ Thanh Huỳnh Anh, Trưởng phòng Quản lý chất thải rắn (Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM), một trong những phương án đang được nghiên cứu là khai thác lượng rác chôn lấp cũ để đốt phát điện.

Thay vì coi các bãi chôn lấp cũ chỉ là những khu vực cần phủ đỉnh, cách ly và quản lý lâu dài, thành phố đang xem lượng rác tồn lưu như một nguồn nguyên liệu cần được xử lý bằng công nghệ. Đốt rác phát điện được TP.HCM xác định là hướng đi chủ đạo, cùng với tái chế, sản xuất phân compost và thu hồi tài nguyên từ rác.

Thực tế, tại các bãi rác của TP.HCM, hàng chục triệu mét khối rác đã chôn lấp qua nhiều năm đang trở thành một phần của bài toán mới: tiếp tục để rác phân hủy dưới lòng đất hay xử lý đốt phát điện. Đây được xem là lời giải cho bài toán rác thải của thành phố, khi quỹ đất ngày càng hạn hẹp trong khi lượng chất thải phát sinh mỗi ngày rất lớn.

Tại Khu liên hợp xử lý chất thải Tây Bắc, chuyển đổi công nghệ đang được đặt ra ở cả những bãi rác đã hình thành từ nhiều năm trước.

Hiện, khu vực này tiếp nhận khoảng 6.000 tấn rác/ ngày. Trong khi đó, các nhà máy hiện hữu mới xử lý được khoảng 2.000 tấn/ngày, phần lớn lượng còn lại vẫn phải đưa vào bãi chôn lấp.

Khi bãi chôn lấp số 3 đạt công suất thiết kế vào quý III/2026, thành phố phải tính toán phương án thay thế. Theo kế hoạch, từ quý IV/2026, lượng rác cần tiếp nhận tại khu vực này vẫn khoảng 4.000 tấn/ ngày. Đến quý II/2027, khi các nhà máy đốt rác phát điện của Tâm Sinh Nghĩa và Vietstar vận hành ổn định, lượng rác phải đưa vào chôn lấp dự kiến giảm xuống còn khoảng 1.800 tấn/ ngày.

Nếu các dự án đúng tiến độ, hàng nghìn tấn rác mỗi ngày sẽ được chuyển từ phương thức chôn lấp sang xử lý bằng công nghệ đốt phát điện.

Ông Ngô Như Hùng Việt, Tổng Giám đốc Vietstar cho biết, doanh nghiệp đề xuất xử lý khoảng 7 triệu m³ rác chôn lấp với tổng mức đầu tư khoảng 2.800 tỷ đồng. Theo phương án doanh nghiệp đưa ra, rác lâu năm có thể được đào lên, xử lý để đưa vào công nghệ đốt phát điện.

“Nếu được chấp thuận và triển khai theo đề xuất, Vietstar dự kiến có thể xử lý toàn bộ lượng rác tại các bãi 1A, số 2 và số 3 trong khoảng 10 năm. Hệ thống hiện tại có thể nâng công suất lên 3.000, 4.000 hoặc 5.000 tấn/ ngày mà không phải đầu tư lại toàn bộ hạ tầng”, ông Việt cho hay.

TP.HCM cũng đang triển khai 8 dự án đốt rác phát điện. Trong đó, Vietstar, Tâm Sinh Nghĩa và Biwase đang thi công, các dự án còn lại đang hoàn thiện thủ tục đầu tư hoặc được kêu gọi đầu tư. Khi các dự án hoàn thành, thành phố kỳ vọng nâng tỷ lệ rác được xử lý bằng công nghệ hiện đại và tái chế lên trên 90% vào năm 2030.

Riêng tại Vietstar, tổ hợp xử lý chất thải rộng khoảng 30 ha đã vận hành từ năm 2010 với các công đoạn phân loại, sản xuất phân hữu cơ, tái chế và đốt phát điện. Theo lộ trình, tổng công suất toàn dự án có thể đạt 10.000-12.000 tấn/ ngày.

Hiện, dự án đốt rác phát điện của Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị TP.HCM cũng đang được triển khai. Dự án đã hoàn thành khoảng 60% giai đoạn một, gồm phần móng, nhà điều hành và trạm biến áp. Doanh nghiệp đồng thời đề xuất nâng công suất để có thể tiếp nhận thêm lượng rác tại các bãi 1A và số 2.

Mới đây, TP.HCM đã hoàn tất thủ tục đất đai để triển khai dự án do Công ty Cổ phần Năng lượng và Môi trường Hồ Chí Minh đầu tư, trên diện tích hơn 50.400 m². Nhà máy có công suất xử lý khoảng 1.000 tấn rác sinh hoạt/ ngày đêm, phát điện khoảng 20 MW.

Nhà máy đốt rác phát điện đang được kỳ vọng thay thế dần phương thức chôn lấp tại TP.HCM. Ảnh: Minh Tâm.

Cần gỡ vướng thủ tục

TP.HCM đang áp dụng các chính sách ưu đãi đầu tư, trong đó dự án được miễn tiền thuê đất 12 năm 10 tháng. Tuy nhiên, để công nghệ xử lý rác phát huy hiệu quả, thành phố vẫn phải tháo gỡ các điểm nghẽn về thủ tục đầu tư, đất đai, quy hoạch và đấu nối điện, cũng như cơ chế tiêu thụ điện và các sản phẩm thu hồi từ rác.

Thực tế triển khai các dự án thời gian qua cho thấy công nghệ không phải điểm nghẽn duy nhất. Nhiều dự án điện rác chậm tiến độ do vướng các thủ tục về quy hoạch điện, đất đai, xây dựng và đấu nối. Ông Hùng Việt cho biết, Vietstar từng thống kê doanh nghiệp phải thực hiện ít nhất 49 thủ tục trước khi dự án có thể triển khai xây dựng.

Trường hợp dự án chuyển đổi công nghệ của Công ty Môi trường đô thị TP.HCM là một ví dụ. Dù đơn vị đã cơ bản đáp ứng yêu cầu về công nghệ và thu xếp nguồn vốn, với phương án sử dụng công nghệ đốt lò ghi của Nhật Bản hoặc Đức.

Tuy nhiên, dự án vẫn gặp vướng mắc về đất đai. Phần diện tích 5,7 ha tại Bãi chôn lấp số 3 được xác định là địa điểm cần thiết để chuyển đổi công nghệ, song hồ sơ đất đai được lập từ năm 2007 chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu pháp lý hiện hành. Do đó, doanh nghiệp phải đồng thời xử lý các thủ tục về chủ trương đầu tư và giao, thuê đất.

Những vướng mắc này cho thấy muốn đưa công nghệ xử lý rác vào thực tế, TP.HCM không chỉ cần vốn và công nghệ mà còn cần một cơ chế đủ rõ, đủ thông thoáng để dự án triển khai đúng tiến độ.

Chuyển đổi công nghệ xử lý rác không chỉ là xây dựng nhà máy mới, mà còn đòi hỏi thay đổi từ phân loại, thu gom đến đầu ra của sản phẩm và năng lượng. Ảnh: Lê Bình.

Theo ông Bùi Minh Thạnh, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM, thành phố đang đứng trước yêu cầu thay đổi căn bản tư duy xử lý chất thải. Trong định hướng phát triển mới, TP.HCM sẽ từng bước giảm và tiến tới không còn chôn lấp rác, thay vào đó là các công nghệ tiên tiến, trong đó trọng tâm là đốt và đốt phát điện.

“Định hướng này không chỉ nhằm giải quyết bài toán rác mà còn mở ra khả năng thu hồi một diện tích đất rất lớn đang được sử dụng cho các bãi chôn lấp. Trong điều kiện quỹ đất đô thị ngày càng hạn hẹp, đây là giá trị đặc biệt đáng kể”, ông Bùi Minh Thạnh nhấn mạnh.

Thành phố đang tính đến một hướng xử lý mới đối với lượng rác đã chôn lấp. Phương án là đào, phân loại, xử lý và thu hồi năng lượng. Nếu khả thi, việc xử lý rác đã chôn có thể giải quyết đồng thời 2 bài toán: giảm áp lực cho các bãi chôn lấp hiện hữu và thu hồi thêm nguồn tài nguyên từ lượng chất thải đã tích tụ trong nhiều năm.

Tuy nhiên, để thành công, TP.HCM phải giải quyết đồng bộ nhiều mắt xích, từ phân loại tại nguồn, hệ thống thu gom, công nghệ nhà máy đến thị trường cho sản phẩm tái chế, đầu ra của điện và cơ chế đầu tư, đất đai… Nếu chỉ xây thêm nhà máy trong khi rác đầu vào vẫn lẫn tạp chất, thị trường đầu ra chưa ổn định và thủ tục kéo dài, công nghệ hiện đại vẫn khó phát huy đầy đủ hiệu quả.