Quản lý chất lượng nước dựa trên dữ liệu và giám sát

UBND TP.HCM vừa ban hành Quyết định số 4665/QĐ-UBND về phê duyệt Kế hoạch quản lý chất lượng môi trường nước mặt sông, hồ nội thành trên địa bàn thành phố giai đoạn 2026 - 2030.

Kế hoạch được xây dựng trên cơ sở đánh giá hiện trạng chất lượng nước, tổng hợp các nguồn thải, đánh giá sức chịu tải của hệ thống sông, hồ và dự báo xu hướng phát sinh ô nhiễm những năm tới. Đây là cơ sở quan trọng để TP.HCM triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm kiểm soát nguồn thải, bảo vệ nguồn nước và phục hồi chất lượng môi trường nước mặt, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Áp lực ô nhiễm gia tăng

Theo UBND TP.HCM, hệ thống sông, suối, kênh, rạch và hồ trên địa bàn thành phố không chỉ có vai trò điều tiết nước, giảm ngập, cải thiện vi khí hậu mà còn là nguồn cấp nước cho sinh hoạt, sản xuất, giao thông thủy, phát triển du lịch và duy trì hệ sinh thái. Song, cùng với tốc độ đô thị hóa, gia tăng dân số và phát triển công nghiệp, môi trường nước mặt đã và đang chịu áp lực ngày càng lớn từ các nguồn nước thải.

Qua kết quả quan trắc tại các sông, suối, kênh rạch và hồ nội thành trong giai đoạn 2021 - 2025 cho thấy, chất lượng nước mặt trên toàn địa bàn thành phố nhìn chung vẫn dao động từ mức trung bình đến rất tốt. Tuy nhiên, xu hướng phân hóa ngày càng rõ nét giữa các sông, hồ đầu nguồn với các tuyến kênh, rạch nội đô thành phố.

Trên sông Sài Gòn, chỉ số chất lượng nước (WQI) dao động từ 57 - 93, tương ứng mức trung bình đến rất tốt; chất lượng nước sông có xu hướng cải thiện trong giai đoạn 2021 - 2023 nhưng giảm trở lại từ năm 2024 - 2025 và giảm dần từ thượng lưu xuống hạ lưu; các thông số Amoni và COD vượt quy chuẩn tại nhiều vị trí quan trắc.

Bên cạnh đó, các tuyến rạch đổ vào sông Sài Gòn tiếp tục là khu vực chịu áp lực ô nhiễm lớn nhất, khi chỉ số WQI chỉ đạt từ 25 - 84, tương ứng với mức xấu đến tốt. Nhiều vị trí ghi nhận hàm lượng Amoni vượt quy chuẩn nhiều lần, cùng với COD vượt giới hạn cho phép, cho thấy tình trạng ô nhiễm hữu cơ vẫn diễn biến phức tạp.

Đối với sông Đồng Nai, chất lượng nước nhìn chung vẫn ở mức trung bình đến rất tốt với chỉ số WQI từ 74 - 98, song cũng ghi nhận xu hướng giảm trong giai đoạn 2023 - 2025. Trong khi đó, các sông: Bé, Thị Tính, Đu Đủ và hệ thống hồ chứa phục vụ cấp nước sinh hoạt, như: Đá Đen, Sông Ray vẫn duy trì chất lượng nước ở mức tốt đến rất tốt, các thông số quan trắc cơ bản đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia.

Theo đánh giá của Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, Amoni và COD là 2 chỉ tiêu ô nhiễm phổ biến nhất tại các tuyến sông, kênh, rạch nội thành. Đây là những thông số phản ánh ô nhiễm hữu cơ từ nước thải sinh hoạt, công nghiệp, dịch vụ và các hoạt động sản xuất chưa được thu gom, xử lý triệt để trước khi xả ra môi trường.

Kiểm soát chặt nguồn thải

Kết quả điều tra nguồn thải cho thấy, tổng lưu lượng nước thải xả vào hệ thống sông, hồ nội thành TP.HCM và các khu vực liên quan hiện khoảng 807.828 m³/ngày đêm. Tổng tải lượng ô nhiễm tương ứng khoảng 1.849 triệu tấn COD/năm, 744 nghìn tấn BOD₅/năm, cùng hàng chục nghìn tấn Amoni, tổng Nitơ và tổng Photpho mỗi năm.

Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM được giao chủ trì xây dựng cơ chế, chính sách hỗ trợ xử lý nước thải; tăng cường kiểm tra đối với các cơ sở có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường. Ảnh: Tường Tú.

Trong đó, khu vực TP.HCM phát sinh khoảng 450.506 m³ nước thải/ngày, chiếm tỷ trọng lớn nhất với các nguồn nước thải từ sinh hoạt, công nghiệp, dịch vụ, chăn nuôi, trồng trọt và nuôi trồng thủy sản. Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu cũng phát sinh lượng nước thải đáng kể từ các khu công nghiệp, cụm công nghiệp, cơ sở sản xuất, khu dân cư và hoạt động nông nghiệp tiếp tục tạo áp lực lên lưu vực sông Đồng Nai.

Theo dự báo, đến năm 2030, cùng với mục tiêu tăng trưởng GRDP bình quân khoảng 8,5 - 9%/năm, tỷ lệ đô thị hóa trên 90% và quy mô dân số khoảng 11 triệu người, lượng nước thải phát sinh sẽ tiếp tục gia tăng. Nếu không kiểm soát tốt các nguồn thải, chất lượng nước mặt sẽ có nguy cơ suy giảm mạnh hơn trong những năm tới.

Đáng chú ý, kết quả đánh giá sức chịu tải cho thấy, nhiều nguồn nước đã gần chạm hoặc vượt ngưỡng tiếp nhận ô nhiễm. Trong tổng số 65 tuyến sông, kênh, rạch được đánh giá trên địa bàn TP.HCM trước sáp nhập, có tới 64 tuyến không còn khả năng tiếp nhận thêm BOD₅ và COD; 31 tuyến không còn khả năng tiếp nhận Amoni; nhiều tuyến đã hết hoặc chỉ còn rất ít khả năng tiếp nhận tổng Nitơ và tổng Photpho.

Để thực hiện các mục tiêu đề ra, UBND TP.HCM giao Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì xây dựng cơ chế, chính sách hỗ trợ xử lý nước thải; hoàn thiện quy trình quản lý hệ thống quan trắc nước thải tự động; tăng cường kiểm tra các cơ sở có nguy cơ gây ô nhiễm và không xem xét cấp phép đối với các dự án xả nước thải trực tiếp vào các nguồn nước đã hết khả năng chịu tải nếu không đáp ứng yêu cầu.

Sở Xây dựng TP.HCM được giao đẩy nhanh đầu tư hệ thống thu gom, xử lý nước thải đô thị, phát triển các mô hình xử lý nước thải phi tập trung, cải tạo và nạo vét các tuyến sông, kênh, rạch ô nhiễm. Thành phố cũng sẽ tiếp tục duy trì mạng lưới 254 điểm quan trắc chất lượng nước mặt, từng bước số hóa dữ liệu, nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo ô nhiễm và công khai thông tin chất lượng nước đến cộng đồng.

Đến năm 2030, TP.HCM đặt mục tiêu thu gom, xử lý tập trung 80% lượng nước thải đô thị; 85 - 90% điểm quan trắc trên lưu vực sông Đồng Nai có chỉ số chất lượng nước đạt từ mức trung bình trở lên; 100% khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao, cụm công nghiệp có hệ thống xử lý nước thải tập trung đạt quy chuẩn kỹ thuật môi trường; đồng thời, đảm bảo 100% cơ sở thuộc diện bắt buộc lắp đặt hệ thống quan trắc nước thải, khí thải tự động, liên tục và truyền dữ liệu trực tiếp về Sở Nông nghiệp và Môi trường.