Xây trụ cột môi trường: [Bài 1] Vững thể chế

Trong giai đoạn 2021-2025, công tác bảo vệ môi trường (BVMT) có nhiều chuyển biến rõ rệt, được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong phát triển bền vững đất nước. Công tác quản lý nhà nước về BVMT được triển khai có hiệu quả, tập trung giải quyết các vấn đề môi trường lớn; hình thành phương thức, tư duy quản lý mới các vấn đề môi trường, chuyển từ bị động giải quyết sang chủ động phòng ngừa ô nhiễm. Loạt bài “Xây trụ cột môi trường” ghi nhận những nỗ lực trong công tác BVMT giai đoạn vừa qua, xác định những định hướng trọng tâm cho giai đoạn mới 2026-2030.

Nhìn lại Luật Bảo vệ môi trường 2020  

Cách đây 5 năm, năm 2021, quan điểm, mục tiêu, nhiệm vụ, giải pháp mang tính chiến lược về BVMT đã được nêu rõ trong Văn kiện của Đảng: “Lấy BVMT sống và sức khỏe Nhân dân làm mục tiêu hàng đầu; kiên quyết loại bỏ những dự án gây ô nhiễm môi trường, bảo đảm chất lượng môi trường sống, bảo vệ đa dạng sinh học và hệ sinh thái; xây dựng nền kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, thân thiện với môi trường”. Đây chính là kim chỉ nam để công tác quản lý môi trường được nâng cao rõ rệt trong nhiều quyết sách từ Trung ương đến địa phương. Môi trường, trong thời gian qua, đã thực sự được giữ vững.

Trong công tác quản lý, việc xây dựng thể chế, chính sách pháp luật trong lĩnh vực môi trường có sự đổi mới mang tính đột phá. Dấu ấn nổi bật là Luật Bảo vệ môi trường 2020 có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2022, đã quán triệt các quan điểm lớn nhằm thể chế hóa các quan điểm, chủ trương của Đảng về công tác BVMT.

Luật BVMT 2020 đã phát huy vai trò của người dân, doanh nghiệp và cả hệ thống chính trị trong việc tham gia vào các hoạt động BVMT, từ hoạch định chính sách đến tổ chức, giám sát thực hiện. Trong đó, doanh nghiệp, người dân đóng vai trò trung tâm; Nhà nước đóng vai trò kiến tạo pháp luật, cơ chế, chính sách về BVMT.

Luật với nhiều quy định nhằm cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính (TTHC), góp phần giảm chi phí tuân thủ của doanh nghiệp thông qua các quy định: Thu hẹp đối tượng phải thực hiện đánh giá tác động môi trường (ĐTM); tích hợp các TTHC vào 1 giấy phép môi trường (GPMT); đồng bộ các công cụ quản lý môi trường theo từng giai đoạn của dự án, bắt đầu từ khâu xem xét chủ trương đầu tư, thẩm định dự án, thực hiện dự án cho đến khi dự án đi vào vận hành chính thức và kết thúc dự án. Luật cũng đã thiết kế khung chính sách hướng đến việc hình thành đạo luật về BVMT có tính tổng thể, toàn diện và hài hòa với hệ thống pháp luật về kinh tế - xã hội.

Để các chính sách của Luật BVMT 2020 đi vào cuộc sống, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Kế hoạch triển khai thi hành Luật tại Quyết định số 343/QĐ-TTg ngày 12/3/2021. Theo Quyết định này, Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) và các Bộ, cơ quan ngang Bộ được giao chủ trì 3 Nghị định, 3 Quyết định của Thủ tướng Chính phủ; ban hành 10 Thông tư quy định chi tiết thi hành Luật.

Bên cạnh việc ban hành các văn bản theo Quyết định số 343/QĐ-TTg, Thủ tướng Chính phủ, các Bộ, ngành đã tiếp tục chủ động ban hành một số văn bản để bảo đảm thi hành Luật, bao gồm: 5 Quyết định của Thủ tướng Chính phủ, 7 Thông tư thuộc thẩm quyền của Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường, 5 Thông tư thuộc thẩm quyền của Bộ trưởng Bộ Công Thương, Bộ trưởng Bộ Xây dựng và Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Bộ Tài nguyên và Môi trường cũng đã ban hành 5 Quyết định và 14 văn bản hướng dẫn về chuyên môn, nghiệp vụ, kỹ thuật thực hiện các quy định của Luật BVMT 2020.

Phân cấp, phân quyền mạnh cho địa phương

Trên cơ sở tổng hợp một số vướng mắc, khó khăn của các Bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp, thực hiện chủ trương về cải cách TTHC, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền theo chính quyền địa phương 2 cấp, Chính phủ đã chỉ đạo xây dựng và ban hành Nghị định số 05/2025/NĐ-CP ngày 6/1/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 08/2022/NĐ-CP; Nghị định số 119/2025/NĐ-CP ngày 9/6/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 06/2022/NĐ-CP; Nghị định số 136/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 về phân quyền và phân cấp trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường và Nghị định số 131/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 về quy định phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương 2 cấp trong lĩnh vực quản lý nhà nước của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Theo đó, Nghị định số 05/2025/NĐ-CP đã sửa đổi một số nội dung nhằm cắt giảm TTHC như: Nâng mức công suất lớn của một số loại hình sản xuất; bổ sung mức cận dưới một số yếu tố nhạy cảm về môi trường; bổ sung mức cận dưới của đối tượng phải cấp giấy phép môi trường.

Quy định về thẩm quyền thẩm định báo cáo ĐTM với 7 nhóm dự án được Bộ Nông nghiệp và Môi trường phân cấp cho cấp tỉnh. Ảnh minh họa.

Đặc biệt, Nghị định số 05/2025/NĐ-CP đã bổ sung 01 điều (Điều 26a) quy định phân cấp thẩm quyền thẩm định báo cáo ĐTM của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho UBND cấp tỉnh với 7 nhóm dự án được phân cấp. Nghị định cũng quy định việc phân cấp tương ứng thẩm quyền cấp GPMT cho địa phương đối với các trường hợp tương ứng đã được Bộ phê duyệt kết quả thẩm định báo cáo ĐTM hoặc đã cấp GPMT.

Luật BVMT 2020, Nghị định số 08/2022/NĐ-CP, Nghị định số 05/2025/NĐ-CP giao các địa phương ban hành 28 nội dung. Thống kê cho thấy các địa phương đã bước đầu quan tâm chỉ đạo ban hành theo thẩm quyền quy định để triển khai các chính sách mới trong Luật BVMT 2020. Như quy định về phí thẩm định để giải quyết TTHC về môi trường đạt tỷ lệ ban hành 100%, các quy định liên quan đến quản lý chất thải rắn (trong đó có chất thải rắn sinh hoạt, chất thải y tế) cũng được các địa phương ban hành với tỷ lệ 94%.

Tiếp tục hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp luật

Với hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về BVMT hiện nay, đã bước đầu hình thành đạo luật về BVMT có tính tổng thể, toàn diện và hài hòa với hệ thống pháp luật về kinh tế - xã hội.

Có thể thấy, từ năm 2021 đến nay, công tác xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật về BVMT, đặc biệt là các văn bản quy định chi tiết thi hành một số chính sách mới của Luật BVMT đã được Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo xây dựng và ban hành kịp thời, bảo đảm hiệu lực, hiệu quả. Các Bộ, ngành và nhiều địa phương cũng đã chủ động, tích cực xây dựng, ban hành hoặc trình cấp có thẩm quyền ban hành các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành các nội dung được Luật BVMT giao.

Luật BVMT 2020 và các văn bản quy định chi tiết thi hành Luật đã phát huy vai trò của người dân, doanh nghiệp và cả hệ thống chính trị trong việc tham gia vào các hoạt động BVMT; góp phần cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ của doanh nghiệp; tạo sự chuyển biến mạnh mẽ trong nhận thức, ý thức BVMT. 

Tuy nhiên, việc xây dựng, ban hành, hoàn thiện chính sách, pháp luật thực hiện Luật BVMT còn một số tồn tại, hạn chế. Một số nội dung chưa được quy định thẩm quyền trong Luật như: trách nhiệm hướng dẫn, tổ chức thực hiện thẩm định kế hoạch giảm nhẹ phát thải khí nhà kính; lộ trình hạn chế nhập khẩu phế liệu nhựa làm nguyên liệu sản xuất; trách nhiệm phối hợp liên ngành trong giảm phát thải khí nhà kính, đặc biệt giữa các lĩnh vực năng lượng, nông nghiệp, giao thông.

Việc ban hành tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, hướng dẫn kỹ thuật trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, nhất là đối với hoạt động tái sử dụng nước thải, chất thải rắn chưa theo kịp yêu cầu phát triển kinh tế tuần hoàn, sự phát triển nhanh của trình độ khoa học công nghệ. Một số định mức kinh tế - kỹ thuật, đơn giá chưa thúc đẩy được việc đầu tư vào hạ tầng kỹ thuật bảo vệ môi trường, nhất là trong hoạt động thu gom, xử lý chất thải rắn sinh hoạt và nước thải tại các địa phương.

Khắc phục những tồn tại đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang tiến hành sửa đổi, bổ sung Luật BVMT 2020, với tinh thần cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính, tăng cường phân cấp, phân quyền, nhằm tạo hành lang pháp lý vững chắc, minh bạch, thuận lợi cho hoạt động quản lý và phát triển bền vững. Đồng thời, hoàn thiện hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn quốc gia về môi trường, hướng tới mục tiêu tiệm cận với các quy chuẩn, tiêu chuẩn quốc tế, đảm bảo người dân được sống trong môi trường tốt nhất.

Theo Báo cáo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về các văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng, trong giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến 2045, Việt Nam xác lập mô hình tăng trưởng mới: Kinh tế tri thức, kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn.

Trong đó, chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng phải được triển khai quyết liệt, bài bản, gắn với an ninh năng lượng, an ninh môi trường và yêu cầu cạnh tranh. Phát triển kinh tế tuần hoàn, sử dụng hiệu quả tài nguyên; thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng cao tiêu chuẩn; chủ động thích ứng với các chuẩn mực mới của thương mại và đầu tư toàn cầu.