Đề xuất đổi cách phân loại rác và tăng kiểm soát không khí

Dự thảo Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi đang được Bộ Nông nghiệp và Môi trường lấy ý kiến hoàn thiện theo hướng siết chặt quản lý ô nhiễm ngay từ nguồn, đồng thời tháo gỡ các điểm nghẽn kéo dài trong thực thi luật hiện hành.

Ba nhóm chính sách lớn được đặt ra gồm: phân loại rác sinh hoạt tại nguồn, quản lý chất lượng môi trường nước mặt và kiểm soát ô nhiễm không khí. Các điều chỉnh này được xây dựng trên cơ sở tổng kết thi hành Luật Bảo vệ môi trường 2020, trong đó nhiều quy định được đánh giá là chưa theo kịp thực tiễn, đặc biệt ở khâu tổ chức thực hiện và hạ tầng.

Hai phương án phân loại rác tại nguồn

Một trong những điểm cần thay đổi là quy định phân loại rác sinh hoạt tại nguồn, dù được luật hóa nhưng triển khai chưa hiệu quả. Dự thảo hiện đưa ra hai phương án: giữ mô hình ba nhóm gồm rác có khả năng tái sử dụng, tái chế; rác thực phẩm và rác sinh hoạt khác. Hoặc đơn giản hóa còn hai nhóm, trong đó rác thực phẩm được gộp vào rác sinh hoạt.

Báo cáo đánh giá thi hành Luật Bảo vệ môi trường 2020 cho thấy sau nhiều năm triển khai, việc phân loại rác tại nguồn mới chủ yếu dừng ở thí điểm, chưa được triển khai đồng bộ trên phạm vi cả nước. Nguyên nhân lớn nhất là thiếu đồng bộ giữa quy định, hạ tầng thu gom xử lý và cơ chế tổ chức thực hiện.

Hiện khoảng 63% chất thải rắn sinh hoạt vẫn được xử lý bằng chôn lấp, trong đó nhiều bãi không hợp vệ sinh. Trong khi đó, rác thực phẩm chiếm hơn 50% tổng lượng rác nhưng năng lực xử lý thành phân hữu cơ mới đạt khoảng 13%. Điều này khiến việc tách riêng rác hữu cơ trụ cột của mô hình ba nhóm gặp nhiều khó khăn trong thực tiễn.

Không ít địa phương chưa có hệ thống thu gom và xử lý tương ứng sau phân loại. Dù người dân phân loại tại nguồn, rác vẫn bị thu gom chung do thiếu hạ tầng riêng biệt. Cùng với đó là hạn chế về quỹ đất, chi phí đầu tư cao và sự phụ thuộc vào các hợp đồng xử lý rác theo công nghệ chôn lấp kéo dài.

Một số địa phương như Hải Phòng ghi nhận tỷ lệ xử lý bằng chôn lấp có thời điểm lên tới 85%, cao hơn nhiều so với mục tiêu giảm xuống dưới 30%. 

Không cấp phép nếu sông, hồ vượt sức chịu tải

Với môi trường nước mặt, dự thảo sửa đổi nhấn mạnh nguyên tắc kiểm soát ô nhiễm theo khả năng chịu tải của từng sông, hồ. Theo đó, các dự án có xả thải trực tiếp sẽ không được phê duyệt đánh giá tác động môi trường hoặc cấp phép môi trường nếu nguồn tiếp nhận đã được xác định không còn khả năng tiếp nhận thêm chất ô nhiễm.

Điểm mới là việc phân tách rõ hai trường hợp: nguồn nước không còn khả năng chịu tải đối với toàn bộ thông số và trường hợp chỉ vượt ngưỡng ở một số thông số nhất định. Cách tiếp cận này nhằm khắc phục bất cập hiện hành khi khái niệm "hết khả năng chịu tải" chưa được định lượng rõ ràng, gây khó khăn trong áp dụng.

Hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải ô nhiễm, điểm tại phường Hải Dương, tháng 3/ 2026. Ảnh: Gia Chính

Báo cáo tổng kết thi hành Luật Bảo vệ môi trường 2020 cho thấy việc cấp phép hiện nay vẫn chủ yếu dựa trên từng dự án riêng lẻ, chưa tính đến tổng tải lượng ô nhiễm của toàn lưu vực. Hệ quả là nhiều dự án đều đạt quy chuẩn nhưng tổng xả thải lại vượt khả năng tự làm sạch của sông, hồ.

Thực tế, nhiều hệ thống sông đã rơi vào tình trạng quá tải kéo dài. Dự thảo vì vậy chuyển sang cách tiếp cận theo lưu vực và sức chịu tải tổng thể, thay vì quản lý rời rạc từng nguồn thải. Tuy nhiên, vẫn có cơ chế linh hoạt cho dự án áp dụng công nghệ xử lý tiên tiến, tái sử dụng nước hoặc không làm gia tăng ô nhiễm.

Theo dự thảo, trách nhiệm của chính quyền địa phương cũng được nâng lên, trong đó chủ tịch UBND cấp tỉnh có thể bị xem xét trách nhiệm nếu để xảy ra ô nhiễm nghiêm trọng trên địa bàn.

Siết kiểm soát phát thải giao thông

Trong lĩnh vực không khí, dự thảo chuyển từ cơ chế cảnh báo sang dự báo ô nhiễm, nhằm tăng tính chủ động trong phòng ngừa thay vì phản ứng khi ô nhiễm đã xảy ra.

Theo cơ quan soạn thảo, quy định hiện hành mới chủ yếu dừng ở cảnh báo, chưa tạo đủ cơ sở pháp lý để triển khai các biện pháp ứng phó sớm trong các đợt ô nhiễm không khí nghiêm trọng.

Báo cáo thi hành Luật Bảo vệ môi trường 2020 cũng chỉ ra hạn chế này, khi hệ thống quản lý chưa đủ công cụ để dự báo và kích hoạt biện pháp phòng ngừa kịp thời, đặc biệt tại các đô thị lớn.

Ô nhiễm không khí tại hồ Gươm tháng 12/2025. Ảnh: Hoàng Giang

Dự thảo đồng thời làm rõ trách nhiệm của UBND cấp tỉnh trong tổ chức ứng phó khẩn cấp và chịu trách nhiệm về chất lượng không khí trên địa bàn.

Một điểm mới của dự thảo là kiểm soát phát thải từ giao thông vận tải - nguồn gây ô nhiễm ngày càng lớn tại đô thị. Dự thảo bổ sung cơ sở pháp lý để lắp đặt thiết bị giám sát phát thải đối với một số loại phương tiện, đồng thời cho phép địa phương điều tiết phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch tại một số khu vực, thời điểm phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội.

Cơ quan soạn thảo cũng rà soát quy định về tiêu chuẩn kỹ thuật đối với phương tiện giao thông nhập khẩu, sản xuất, lắp ráp để phù hợp với mô hình quản lý mới.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết dự thảo Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi được xây dựng nhằm khắc phục các bất cập phát sinh trong quá trình thi hành Luật Bảo vệ môi trường 2020, bảo đảm đồng bộ với hệ thống pháp luật có liên quan và phù hợp hơn với thực tiễn quản lý môi trường hiện nay.

Việc sửa đổi tập trung hoàn thiện các công cụ quản lý theo hướng hiện đại, minh bạch, tăng cường phân cấp, phân quyền và nâng cao tính khả thi trong tổ chức thực hiện, đồng thời đáp ứng yêu cầu kiểm soát ô nhiễm và thúc đẩy phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

Gia Chính