Nóng chuyện rác thải ở TP.HCM: [Bài 2] Nút thắt phân loại, thu phí theo lượng

Phân loại rác chưa đồng bộ, khó đi vào thực tiễn

Tại khu phố 16, phường Đông Hưng Thuận, phân loại rác tại nguồn từng được triển khai khá mạnh, trở thành phong trào trong cộng đồng dân cư. Tuy nhiên, sau một thời gian, việc này dần bị bỏ ngỏ, một phần do người dân nhận thấy rác sau khi phân loại, đặc biệt là rác hữu cơ, vẫn được thu gom chung với các loại chất thải khác.

“Nếu đổ chung các loại rác vào cùng một xe thu gom thì việc chúng tôi phân loại rác từ đầu đâu còn ý nghĩa. Mình nâng cao nhận thức nhưng kết quả lại trái với ý thức của người dân thì rất khó duy trì”, bà Luyến, người dân phường Đông Hưng Thuận chia sẻ.

Lí giải, ông Lại Văn Đông, thành viên nhóm thu gom rác dân lập tại phường Đông Hưng Thuận cho biết, việc thu gom riêng từng loại rác hiện còn gặp nhiều khó khăn do thiếu phương tiện chuyên dụng, địa bàn rộng, trong khi chi phí vận chuyển và nhân công phát sinh thêm.

Ông Võ Văn Quang, Giám đốc Công ty TNHH Thương mại Dịch vụ Kỹ thuật Môi trường Nhật Minh cho biết, doanh nghiệp từng tổ chức thu gom rác đã phân loại theo ngày chẵn, lẻ. Theo đó, chất thải hữu cơ được thu gom vào ngày chẵn, các loại chất thải rắn còn lại thu gom vào ngày lẻ. Tuy nhiên, phương án này sau đó phải dừng do phát sinh tình trạng tồn đọng rác trong thời gian chờ thu gom.

“Có những loại rác phải để lại hai ngày liên tiếp khiến người dân không có chỗ chứa, nhất là rác hữu cơ dễ phát sinh mùi, nên nhiều người phản ứng”, ông Quang nói.

Bên cạnh khâu thu gom, việc bố trí dụng cụ chứa riêng cho từng loại rác cũng là một trở ngại. Tại một số khu dân cư, chung cư và hàng quán, việc đầu tư các bộ thùng phục vụ phân loại không đơn giản, tình trạng thùng chứa rác bị mất cắp cũng được phản ánh.

Chưa kể, việc thiếu đồng bộ phương tiện thu gom rác cũng khiến người dân chưa hài lòng. Nhiều nơi vẫn còn thu gom rác thủ công với xe ba gác, nước thải từ rác chảy ra đường gây mất mỹ quan đô thị và ảnh hưởng đến sức khỏe người dân. Do đó, muốn người dân thay đổi thói quen, dịch vụ công cộng cũng phải thay đổi tương ứng.

PGS.TS Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tuần hoàn (ĐHQG TP.HCM) cho biết, bản thân từng tham gia một dự án về phân loại rác tại nguồn tại TP.HCM cách đây hơn 20 năm. Các dự án thí điểm đã được thực hiện từ năm 2003-2004 nhưng đến nay những khó khăn căn bản vẫn còn đó.

Đáng chú ý, sự thiếu đồng bộ còn thể hiện ngay trong thiết kế và tổ chức thu gom tại các khu chung cư. “Với các thiết kế của chung cư hiện nay, gần như vô phương để phân loại rác tại nguồn. Xả rác tại nhà xong rồi chỉ có một thùng đựng rác chung, cuối cùng ai cũng gom vô đó lại thì sao mà làm được”, ông Quân dẫn chứng.

Không chỉ thiết kế công trình, phương tiện thu gom cũng là một mắt xích chưa đồng bộ. Nếu người dân đã phân loại rác nhưng phương tiện thu gom chỉ có một loại, việc phân loại ở đầu nguồn khó duy trì đến các khâu sau.

Việc phân loại rác tại nguồn và thu gom tại các chung cư, khu dân cư còn vướng nhiều bất cập, chưa hiệu quả. Ảnh: Lê Bình.

Từ thực tế này, bài toán rác thải không thể chỉ đặt lên vai ngành môi trường mà cần sự phối hợp của nhiều ngành. Cụ thể, sự thiếu đồng bộ giữa lĩnh vực xây dựng, môi trường, giao thông và các lĩnh vực liên quan. Trong đó, cách thiết kế công trình, hạ tầng thu gom và phương tiện vận chuyển cần được tính toán ngay từ đầu để phù hợp với yêu cầu phân loại rác.

TP.HCM áp giá rác mới: Phát sinh nhiều, trả nhiều

Mới đây, UBND TP.HCM đã ban hành quy định về giá cụ thể đối với dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt trên toàn địa bàn, áp dụng từ ngày 1/9/2026.

Theo đó, thành phố không áp dụng một mức giá chung mà chia thành 8 nhóm khu vực. Với cá nhân, hộ gia đình và chủ nguồn thải nhỏ chưa phân loại rác tại nguồn hoặc phân loại chưa đúng quy định, giá được xác định theo khu vực, số nhân khẩu hoặc lượng rác phát sinh.

Tại nhóm 1, hộ gia đình có từ 2 người trở xuống phải trả 31.000 đồng/tháng cho dịch vụ thu gom và 11.000 đồng/tháng cho vận chuyển. Hộ từ 3 người trở lên trả lần lượt 61.000 đồng và 23.000 đồng/tháng.

Trường hợp thực hiện phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn đúng quy định sẽ được áp dụng cách tính theo khối lượng. Giá thu gom dao động từ 453-486 đồng/kg tùy nhóm khu vực, trong khi giá vận chuyển từ 147-180 đồng/kg, chưa bao gồm thuế giá trị gia tăng.

Quy định cho phép xác định khối lượng rác bằng cân hoặc thống kê số lượng, loại và thể tích các thiết bị chứa rác. Trường hợp quy đổi theo thể tích, 1m³ rác được tính tương đương khoảng 420 kg. UBND cấp xã cũng có thể lựa chọn cách thức xác định phù hợp với điều kiện thực tế và hiệu quả ngân sách.

Đây là khâu có ý nghĩa quyết định đối với việc chuyển từ cơ chế thu tương đối bình quân sang tính phí dựa trên lượng rác thực tế. Nếu việc cân, ghi nhận và quản lý dữ liệu chưa chính xác, nguyên tắc “phát sinh nhiều trả nhiều, phát sinh ít trả ít” sẽ khó phát huy đầy đủ tác dụng.

Sau sáp nhập, TP.HCM dự kiến áp dụng giá thu gom, vận chuyển và xử lý rác theo 8 nhóm khu vực, thay vì một mức chung. Ảnh: Lê Bình.

Theo ông Nguyễn Hồng Nguyên, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, trước đây cách tổ chức và nguồn kinh phí cho hoạt động vận chuyển rác có sự khác biệt giữa các địa phương. Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu chủ yếu sử dụng ngân sách để bù đắp chi phí vận chuyển, trong khi TP.HCM cũ đã thu một phần từ người dân và ngân sách bù phần còn lại. Đối với khâu xử lý chất thải rắn sinh hoạt, Nhà nước vẫn chi toàn bộ.

Riêng tại TP.HCM cũ, đến tháng 6/2025, thành phố đã thu khoảng 85 tỷ đồng từ người dân để bù vào ngân sách cho hoạt động vận chuyển rác.

Quy định mới đang tạo ra bước chuyển khi chi phí dịch vụ được phân định rõ hơn theo từng khâu và từng nhóm đối tượng. Đối với chủ nguồn thải lớn và chủ nguồn thải nhỏ lựa chọn hình thức quản lý như chủ nguồn thải lớn, nguyên tắc được áp dụng là tính đúng, tính đủ chi phí thu gom, vận chuyển và xử lý.

Ở nhóm 1, 2 và 3, giá xử lý chất thải rắn sinh hoạt được quy định ở mức 421 đồng/kg; nhóm 4 và 5 là 498 đồng/kg; nhóm 6, 7 và 8 là 398 đồng/kg.

Trước đó, nội dung Dự thảo được Ủy ban MTTQ Việt Nam TP.HCM lấy ý kiến, phản biện, trước khi hoàn thiện phương án.

Theo GS.TS Nguyễn Văn Phước, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP.HCM, về lâu dài, việc tính phí theo khối lượng rác thực tế là hướng cần thiết để chính sách tạo được động lực thay đổi hành vi.

“Nếu một hộ gia đình có ý thức giảm lượng rác phát sinh, thực hiện phân loại rác nhưng cuối cùng vẫn phải trả mức phí tương đương một hộ phát sinh nhiều rác thì chính sách sẽ không tạo được động lực để người dân thay đổi hành vi”, ông Phước nói.

Luật sư Nguyễn Văn Hậu, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TP.HCM cũng cho rằng, chính sách giá cần từng bước thực hiện nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền”. Theo đó, việc tính phí theo khối lượng hoặc thể tích rác sau phân loại sẽ giúp gắn trách nhiệm của chủ nguồn thải với lượng chất thải thực tế phát sinh.

Sau khi giá dịch vụ đã được ban hành, thách thức tiếp theo của TP.HCM là tổ chức thu đúng đối tượng, đúng khối lượng và hạn chế thất thoát. Đây cũng là lý do quy định mới giao UBND cấp xã trách nhiệm điều tra, thống kê, cập nhật dữ liệu về hộ gia đình, chủ nguồn thải và lượng rác phát sinh.

TP.HCM định hướng thu giá dịch vụ không dùng tiền mặt và xây dựng phần mềm quản lý, kiểm soát hoạt động thu, nộp giá dịch vụ thống nhất trên toàn địa bàn. Khi dữ liệu về lượng rác được hình thành đầy đủ, cơ chế tính giá theo khối lượng mới có thể vận hành minh bạch và tạo động lực thực chất cho người dân giảm rác, phân loại rác ngay từ nguồn.