Ô nhiễm không khí ảnh hưởng đến gần như mọi người, gây tổn hại cho hầu hết bộ phận cơ thể và liên quan đến nhiều vấn đề sức khỏe, từ sảy thai đến sa sút trí tuệ. Theo tờ The Guardian, hiểm họa này gắn với khoảng 8 triệu ca tử vong sớm trên toàn cầu mỗi năm, trong khi hành động ứng phó vẫn chậm xa so với hiểu biết về tác hại của nó.
Những biểu hiện của cuộc khủng hoảng xuất hiện ở nhiều khu vực. Hàng chục triệu người Indonesia phải sống trong khói dày do hoạt động phát nương, đốt rừng làm nương rẫy, trầm trọng hơn bởi thời tiết nóng. Tại Ấn Độ, ozone tầng mặt đất hình thành từ khí thải giao thông và công nghiệp trở thành mối đe dọa lớn vào mùa hè; nhiều cộng đồng bên ngoài các siêu đô thị cũng phản đối tình trạng bụi than độc hại.
Mùa hè ở Bắc bán cầu, cháy rừng do khủng hoảng khí hậu đã đưa khói ô nhiễm vượt biên giới, lan qua nhiều châu lục. Mỗi năm, khói cháy rừng khiến khoảng 1,5 triệu người tử vong, cho thấy ô nhiễm không khí là vấn đề xuyên biên giới khó kiểm soát.
Tuy nhiên, kinh nghiệm tại một số đô thị cho thấy chất lượng không khí có thể được cải thiện khi chính sách được duy trì đủ lâu. Paris (Pháp) hiện được biết đến như một thành phố thân thiện với xe đạp; nồng độ bụi mịn PM2.5 và nitơ dioxide đã giảm hơn 50% kể từ năm 2005. Barcelona có gần 270 km làn đường xe đạp cùng mạng lưới “siêu khối”, nơi phương tiện cơ giới bị hạn chế.
Không khí sạch giúp lá phổi trẻ em khỏe hơn
Bằng chứng đáng chú ý nhất đến từ London (Anh), nơi trẻ em được ghi nhận có lá phổi lớn và khỏe hơn sau khi thành phố áp dụng Khu vực phát thải cực thấp (ULEZ). Nghiên cứu của Đại học Queen Mary London, công bố trên tạp chí Lancet Public Health, theo dõi gần 1.700 trẻ em tại London và một nhóm có quy mô tương tự ở Luton.
Luton có cơ cấu ô nhiễm giao thông tương đồng nhưng không triển khai vùng không khí sạch. Nghiên cứu kéo dài từ trước khi ULEZ được áp dụng đến năm 2022. Ban đầu, trẻ em London có dung tích phổi nhỏ hơn đáng kể so với trẻ em tại Luton; về sau, khả năng hô hấp của hai nhóm dần tiến tới mức tương đương.
ULEZ được Thị trưởng London Sadiq Khan triển khai năm 2019, sau đó mở rộng vào năm 2021 và 2023. Các phương tiện phát thải cao, không đáp ứng tiêu chuẩn nghiêm ngặt, phải trả 12,50 bảng mỗi ngày khi đi vào khu vực. Chính sách này góp phần cắt giảm mạnh nitơ dioxide, chất ô nhiễm có hại chủ yếu phát sinh từ giao thông.
Do đây là nghiên cứu quan sát, nhóm tác giả không thể trực tiếp khẳng định quan hệ nhân quả. Tuy vậy, kết quả cho thấy mối liên hệ rõ giữa việc thực hiện ULEZ, không khí sạch hơn và tốc độ phát triển phổi của trẻ. Giáo sư Chris Griffiths thuộc Đại học Oxford, một trong những tác giả cho rằng phát hiện này củng cố cơ sở để tin vào tác động thực sự của chính sách.
Vương quốc Anh cũng triển khai dịch vụ cảnh báo khi ô nhiễm không khí lên cao nhằm bảo vệ những nhóm dễ bị tổn thương. Giám đốc Y tế Anh Chris Whitty nhấn mạnh đây là vấn đề sức khỏe nghiêm trọng nhưng có thể giải quyết; tác động lớn nhất rơi vào trẻ em, phụ nữ mang thai và người đã mắc bệnh tim mạch hoặc hô hấp.
Thành công của London không đồng nghĩa các giải pháp có thể tạo kết quả tức thì. Vùng không khí sạch, phát triển hạ tầng xe đạp, hỗ trợ loại bỏ xe gây ô nhiễm, cải thiện giao thông công cộng và kiểm soát nguồn thải công nghiệp đều đòi hỏi nỗ lực phối hợp giữa chính quyền trung ương, địa phương, doanh nghiệp và người dân.
Giảm phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch để bảo vệ sức khỏe
Ô nhiễm không khí không chỉ tồn tại ngoài đường phố. Trong nhà, việc đốt nhiên liệu rắn và sinh khối để nấu nướng vẫn là nguy cơ lớn tại nhiều nước đang phát triển. Khoảng 3 triệu người trên thế giới tử vong sớm mỗi năm vì ô nhiễm không khí trong nhà, điều đó cho thấy căn bếp cũng có thể trở thành nơi phơi nhiễm kéo dài.
Ở các nước phát triển, sinh khối và nhiên liệu rắn ít được dùng trong gia đình, nhưng nguy cơ từ bếp gas ngày càng gây chú ý. The Guardian dẫn lại các nghiên cứu mới ước tính chất ô nhiễm từ bếp gas liên quan đến khoảng 40.000 ca tử vong sớm tại châu Âu. Chuyển sang thiết bị điện có thể mang lại lợi ích trực tiếp cho sức khỏe.
Điểm chung của ô nhiễm ngoài trời và trong nhà là sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Vì vậy, các chính phủ cần hỗ trợ mạnh hơn cho quá trình thay thế công nghệ cũ bằng giải pháp sạch. Điện khí hóa giao thông, sưởi ấm, công nghiệp và nấu nướng không chỉ cắt phát thải khí nhà kính mà còn giảm những chất độc con người hít vào mỗi ngày.
COP31, kỳ hội nghị khí hậu thường niên tiếp theo của Liên hợp quốc, dự kiến tập trung vào điện khí hóa và lợi ích của việc chuyển từ nhiên liệu hóa thạch sang năng lượng sạch. Chuyển sang sử dụng năng lượng sạch không chỉ giúp giảm phát thải, ứng phó biến đổi khí hậu mà còn bảo vệ phổi, não bộ và sức khỏe con người.
Từ Paris, Barcelona đến London, bài học chung là ô nhiễm không khí không phải cái giá tất yếu của đô thị hóa. Kết quả chỉ đến khi chính quyền đặt mục tiêu rõ ràng, đo lường chất lượng không khí, kiên trì với biện pháp giảm phát thải và tạo điều kiện để người dân thay đổi cách đi lại, sử dụng năng lượng.