Nóng chuyện rác thải ở TP.HCM: [Bài 4] Biến áp lực thành nguồn lực

Đặt bài toán rác trong góc nhìn kinh tế tuần hoàn

TP.HCM đang đứng trước bài toán rác chưa từng có sau khi hợp nhất địa giới. Theo GS.TS Dương Nguyên Khang, Trường Đại học Nông lâm TP.HCM, thành phố không chỉ tìm nơi tiếp nhận lượng rác ngày càng tăng, mà cần thay đổi cách nhìn về chất thải.

“TP.HCM cần thực hiện quyết liệt hơn việc phân loại rác tại nguồn với đồng bộ các giải pháp, tận dụng tài nguyên rác thải hữu cơ trở thành đầu vào cho nhiều ngành kinh tế khác. Dư địa nông nghiệp sau mở rộng địa giới của TP.HCM rất nhiều, chất thải hữu cơ hoàn toàn trở thành nguồn nguyên liệu dồi dào cho thức ăn chăn nuôi, phân bón…”, GS Khang nhấn mạnh.

PGS.TS Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tuần hoàn (ĐHQG TP.HCM) cho rằng, trong thời gian dài, hệ thống quản lý chất thải được hình thành theo hướng thu gom, vận chuyển rồi xử lý, trong đó chôn lấp giữ vai trò chủ đạo. Cách làm này giải quyết được yêu cầu trước mắt nhưng khiến nhiều nguồn tài nguyên trong rác bị bỏ phí.

“Hiện nay vẫn đang mặc nhiên coi bài toán về rác này là bài toán về môi trường là chính và Nhà nước đang đầu tư rất nhiều. Nếu chỉ nhìn rác dưới góc độ môi trường thì gánh nặng sẽ tiếp tục đặt chủ yếu lên Nhà nước, trong khi những cơ hội kinh tế từ chất thải chưa được khai thác đầy đủ.

Thực tế, trong những dòng rác hỗn hợp vẫn có giấy, nhựa, kim loại, thủy tinh, chất hữu cơ và nhiều loại vật liệu khác có khả năng quay trở lại chuỗi sản xuất. Tuy nhiên, phần lớn rác sinh hoạt hiện vẫn được thu gom chung. Khi các loại chất thải bị trộn lẫn, khả năng tái chế, sản xuất compost và thu hồi tài nguyên giảm đáng kể.

Theo ông Quân, đây là lý do phân loại rác tại nguồn không thể được xem như một chương trình riêng lẻ. Nếu người dân phân loại nhưng hệ thống thu gom vẫn trộn chung, cơ sở xử lý không có công nghệ tương ứng và thị trường đầu ra cho vật liệu tái chế chưa ổn định thì vòng tuần hoàn vẫn bị đứt gãy.

Đây cũng là điểm được các chuyên gia chỉ ra trong bài toán giảm chôn lấp của TP.HCM. Theo ông Lê Công Phương, Giám đốc Công ty TNHH Một thành viên Môi trường đô thị TP.HCM, chưa có công nghệ nào phù hợp với mọi loại rác. Điểm chung của những mô hình hiệu quả là rác phải được phân loại và mỗi loại chất thải có một hướng xử lý phù hợp.

Theo ông Bùi Minh Thạnh, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM, thành phố cần tính đến thực hiện hiệu quả phương án phân loại, tái chế và thu hồi năng lượng giúp đưa rác trở lại chuỗi sản xuất, giảm phụ thuộc vào chôn lấp. Ảnh: Lê Bình.

Thực tế, mô hình đang vận hành tại khu vực Bình Dương cũ cho thấy, rác được phân loại để thu hồi vật liệu tái chế, phần hữu cơ sản xuất compost, phần còn lại đưa vào lò đốt thu hồi năng lượng. Chỉ phần chất thải trơ không thể tái chế, đốt hoặc làm phân mới phải chôn lấp. Đây được đánh giá là mô hình có tính tuần hoàn cao hơn so với việc đưa rác hỗn hợp thẳng đến bãi chôn lấp.

Tìm cách biến “núi rác” thành nguồn lực

TP.HCM hiện có những bãi rác đã tồn lưu hàng triệu tấn qua hàng chục năm và sắp chạm ngưỡng quá tải. UBND TP.HCM cũng đang phải tính đến các bài toán khi xử lý các “núi rác” chôn lấp đóng cửa. Riêng Đông Thạnh và Gò Cát đang lưu giữ tổng cộng hơn 16 triệu tấn chất thải. Những khối rác này không chỉ chiếm một diện tích đất lớn mà còn tiếp tục đặt ra yêu cầu xử lý môi trường, trong khi thành phố ngày càng thiếu quỹ đất dành cho chất thải.

Theo ông Bùi Minh Thạnh, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM, việc xử lý các bãi chôn lấp cũ không chỉ là câu chuyện môi trường mà còn liên quan đến khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai và bảo đảm an ninh chất thải lâu dài. Vì vậy, trước khi lựa chọn phương án, thành phố cần đánh giá đầy đủ hiện trạng, khối lượng, thành phần và đặc tính của lượng chất thải tồn lưu.

Ông Thạnh cho rằng cần tiếp cận những bãi chôn lấp cũ tương tự như một hoạt động khảo sát tài nguyên, từ đó xác định công nghệ phù hợp.

“Không phải toàn bộ lượng rác đều được xử lý theo cùng một phương thức. Cần làm rõ tỷ lệ chất hữu cơ, vật liệu xây dựng, chất thải trơ và các thành phần khác để tính toán phương án xử lý hiệu quả, tiết kiệm nhất”, ông Thạnh nhấn mạnh.

Tại TP.HCM, mô hình xử lý rác tại khu vực Bình Dương được coi là “điểm sáng” về kinh tế tuần hoàn. Cụ thể, rác được phân loại để thu hồi vật liệu, phần hữu cơ sản xuất compost, phần còn lại đốt thu hồi năng lượng. Chỉ phần chất thải trơ không còn khả năng tái chế, đốt hoặc làm phân thì được nghiên cứu làm vật liệu xây dựng hoặc chôn lấp.

Những bãi rác cũ của TP.HCM đang lưu giữ hơn 16 triệu tấn chất thải, đặt ra bài toán thu hồi giá trị từ “núi rác” tồn lưu. Ảnh: Lê Bình.

TP.HCM đặt mục tiêu đến năm 2030 đưa tỷ lệ rác được tái chế hoặc xử lý bằng công nghệ hiện đại lên trên 90%, giảm chôn lấp xuống dưới 10%. Để đạt mục tiêu này, thành phố đang triển khai 8 dự án đốt rác phát điện, đồng thời phải tổ chức lại toàn bộ chuỗi từ giảm phát sinh, phân loại tại nguồn, thu gom riêng, tái chế, thu hồi năng lượng đến xử lý phần còn lại.

Trong quá trình chuyển đổi, đốt rác phát điện có thể giúp TP.HCM giảm đáng kể lượng chất thải phải chôn lấp. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa thành phố có thể loại bỏ hoàn toàn năng lực chôn lấp.

Các dự án xử lý công nghệ cao cần thời gian hoàn tất thủ tục, huy động vốn, xây dựng và vận hành ổn định. Trong giai đoạn chuyển tiếp, thành phố vẫn phải duy trì năng lực dự phòng để tránh tình trạng rác ùn ứ khi một nhà máy hoặc một đầu mối xử lý gặp sự cố.

Theo phương án được Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM đề xuất, các ô chôn lấp tại Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Tây Bắc có thể được cải tạo để bổ sung sức chứa, nhưng chỉ sử dụng trong trường hợp hệ thống xử lý chính gặp trục trặc, thay vì tiếp nhận rác thường xuyên.

Hiện, có khoảng 8.300 trong tổng số 14.000 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày của TP.HCM vẫn được chôn lấp. Trong khi đó, mục tiêu đến năm 2030 là giảm lượng này xuống dưới 1.400 tấn/ ngày.

Để thực hiện được mục tiêu này, đòi hỏi TP.HCM phải có một chuỗi vận hành đồng bộ, trong đó rác được phân loại ngay từ đầu, các dòng vật liệu được thu hồi, phần hữu cơ được đưa vào các quy trình phù hợp. Phần không thể tái chế được tận dụng để thu hồi năng lượng và chỉ phần cuối cùng mới đi vào bãi chôn lấp.

PGS.TS Nguyễn Hồng Quân cho rằng, khoảng trống lớn hiện nay của TP.HCM không hẳn nằm ở công nghệ mà ở việc chưa hình thành được một hệ thống đồng bộ từ phân loại, thu gom, trung chuyển đến tái chế, xử lý cuối cùng và chính sách ổn định cho đầu tư dài hạn.

Nhìn rộng hơn, bài toán rác thải của thành phố đang đứng trước yêu cầu: không để tài nguyên kết thúc quá sớm ở bãi chôn lấp.

Với rác mới, đó là phân loại, tái sử dụng, tái chế và thu hồi năng lượng. Với những “núi rác” cũ, đó là khảo sát, phân loại và tìm kiếm khả năng thu hồi giá trị trước khi xử lý phần còn lại. Còn với chất thải không thể tiếp tục khai thác, chôn lấp vẫn là điểm cuối cần thiết nhưng phải được kiểm soát ở quy mô thấp nhất có thể.

Để giải bài toán rác thải hiện nay của TP.HCM, cần đặt trong góc nhìn kinh tế tuần hoàn với cách tổ chức theo chuỗi: giảm phát sinh, phân loại, thu gom riêng, thu hồi vật liệu, tái chế, tái sử dụng, sản xuất phân compost, thu hồi năng lượng và cuối cùng mới xử lý phần không còn khả năng thu hồi.