Định vị từng điểm sạt lở, ngừa nguy cơ mất an toàn

Khi dữ liệu trở thành “tuyến phòng thủ” đầu tiên

Sau gần 3 năm sự cố sạt lở, bờ kè kênh Thanh Đa (phường Thạnh Mỹ Tây) vẫn còn ngổn ngang. Trước đó, tháng 6/2023, bờ kênh đoạn gần cầu Kinh bị sạt lở hơn 200m, khiến 15 hộ dân phải di dời tới nơi ở tạm. Hiện, một số hộ dân vẫn bất đắc dĩ bám trụ, sống trong cảnh lo sợ. Gia đình ông Nguyễn Vọng Các dù thuộc diện di dời nhưng họ vẫn cố gắng ở lại trong căn nhà với nhiều vết nứt tường.

“Gia đình tôi sống ở đây hơn 20 năm. Giờ đi ra ngoài thuê nhà cũng mất mấy triệu đồng mỗi tháng, mình còn buôn bán, kiếm được chẳng mấy đồng, không đủ tiền thuê nhà. Biết là nguy hiểm nhưng vì miếng cơm manh áo đành phải chấp nhận”, ông Các nói.

Sạt lở bờ kênh, rạch cũng khiến gia đình bà Nguyễn Thị Sáu (xã Nhà Bè) rơi vào hoàn cảnh tương tự. Chỉ sau một đêm, nhà của bà Sáu tại rạch Ông Lớn 2 đã “biến mất” một phần bờ đất. Mép nhà bà Sáu vốn cách nhà gần 5 mét, nay chỉ còn chưa đầy hai bước chân. “Đêm không nghe gì, sáng ra thấy đất trôi rồi. Sợ nhất là không biết nó sụp lúc nào”, bà Sáu kể.

Tại khu vực ven sông Đồng Nai thuộc phường Tân Uyên hay xã Thường Tân, nhiều hộ dân cũng đã quen với cảnh “mỗi năm mất vài mét đất”. Có nơi, chính quyền đã phải vận động người dân di dời khẩn cấp khi xuất hiện vết nứt dài sát mép nhà.

Mới đây, UBND TP.HCM đã công bố danh mục 43 vị trí sạt lở bờ sông, kênh, rạch nguy hiểm và đặc biệt nguy hiểm trên địa bàn thành phố sau hợp nhất. Số điểm sạt lở trong lần công bố này tăng thêm 12 vị trí nguy hiểm so với năm 2024. Các điểm sạt lở này chủ yếu tại các khu vực chịu tác động mạnh của dòng chảy như Nhà Bè, Lái Thiêu, Tân Uyên, Thường Tân và Bà Rịa.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, số điểm sạt lở tăng lên chủ yếu do bổ sung dữ liệu sau khi hợp nhất địa giới. Trước đây, TP.HCM vẫn thường xuyên công bố danh mục sạt lở, trong khi khu vực Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu chưa được rà soát, công bố đầy đủ. Vì vậy, phần lớn các điểm “mới” thực chất đã tồn tại từ trước, nay được cập nhật thống nhất.

Theo ông Nguyễn Xuân Hoàng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, toàn bộ các vị trí đều được các đơn vị liên quan kiểm tra thực địa, đối chiếu với mô hình dự báo dòng chảy, địa chất và tác động của triều, tàu thuyền. Nhiều điểm nguy cơ sạt lở còn hội tụ nhiều yếu tố: lòng sông sâu, bờ dốc, nằm ở khúc cong và chịu thêm tác động từ xả lũ hồ thủy lợi.

Từ những “điểm nóng” này, Chi cục Thủy lợi TP.HCM đã phối hợp với UBND các xã, phường triển khai đồng bộ các biện pháp cảnh báo như cắm biển, rào chắn, theo dõi diễn biến và tuyên truyền đến người dân. Nhờ đó, các điểm sạt lở đã lượng hóa được mức độ: xói ngang bao nhiêu, xói sâu bao nhiêu, trong bao lâu… và phòng ngừa được thực hiện chủ động hơn.

Vị trí sạt lở bờ sông khu vực cầu Giồng Ông Tố tại phường Bình Trưng. Ảnh: Chi cục Thủy lợi TP.HCM.

Xây “lá chắn” nhiều tầng bảo vệ người dân

Trong 43 điểm sạt lở bờ sông, kênh, rạch và bờ biển tại TP.HCM, có 9 điểm đặc biệt nguy hiểm và 34 điểm nguy hiểm. TP.HCM đang triển khai đồng thời các giải pháp công trình và phi công trình, tạo thành “lá chắn” nhiều tầng nhằm bảo vệ khu dân cư ven sông, kênh, rạch.

Những năm gần đây, thành phố đã và đang triển khai hàng chục dự án kè chống sạt lở với tổng chiều dài gần 18km, tổng mức đầu tư hơn 3.900 tỷ đồng. Riêng 31 vị trí sạt lở đã công bố từ năm 2024, đến nay có 21 vị trí được chấp thuận chủ trương đầu tư, triển khai thành 19 dự án kè. 

Ông Bùi Minh Thạnh, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM yêu cầu các sở, ngành và địa phương phải khẩn trương tháo gỡ các “điểm nghẽn” trong quá trình triển khai. “Tinh thần là rút ngắn tối đa thời gian thực hiện, sớm đưa công trình vào sử dụng để phát huy hiệu quả phòng chống sạt lở, bảo vệ an toàn tính mạng và tài sản của người dân”, ông Thạnh chỉ đạo.

Đối với các vị trí chưa có dự án kè, thành phố cũng giao nhiệm vụ cụ thể cho từng địa phương: chủ động khảo sát, lập đề xuất đầu tư, đồng thời triển khai ngay các giải pháp gia cố tạm thời như đóng cừ, gia cố mái bờ, cắm biển cảnh báo… theo phương châm “bốn tại chỗ”, hạn chế thấp nhất nguy cơ xảy ra sự cố bất ngờ.

TP.HCM tăng tốc xây dựng các tuyến kè, chủ động phòng chống sạt lở và bảo vệ an toàn khu dân cư ven sông, kênh, rạch. Ảnh: Lê Bình.

TP.HCM cũng đang tăng cường quản lý chặt hành lang bảo vệ sông, kênh, rạch và xử lý tình trạng lấn chiếm, xây dựng trái phép làm gia tăng tải trọng lên mép bờ… Cùng với đó, công tác di dời, bố trí lại dân cư tại các khu vực nguy cơ cao được triển khai song hành. Lực lượng chức năng cũng tăng cường tuần tra, kiểm soát và xử lý nghiêm hoạt động khai thác cát trái phép trên nhiều tuyến sông lớn như sông Sài Gòn, sông Đồng Nai.

Theo chuyên gia thủy lợi Phan Khánh, chống sạt lở tại một đô thị đặc thù như TP.HCM không thể chỉ dựa vào kè cứng. “Cần một cách tiếp cận tổng thể, kết hợp giữa công trình, quản lý không gian ven sông, kiểm soát dòng chảy và đặc biệt là sự tham gia của cộng đồng”, ông nhấn mạnh.

Người dân đang trở thành một “mắt xích” quan trọng trong hệ thống phòng chống sạt lở. Từ việc phát hiện sớm các dấu hiệu nứt, lún, xói chân bờ, đến việc di dời tài sản, phối hợp với chính quyền khi có cảnh báo… đã góp phần giảm thiểu đáng kể thiệt hại.

Dài hạn, UBND TP.HCM đã ban hành kế hoạch tổng thể phòng, chống sạt lở bờ sông, bờ biển đến năm 2030, với mục tiêu chuyển từ ứng phó bị động sang chủ động kiểm soát rủi ro. Nhiều giải pháp căn cơ được đặt ra như nghiên cứu chỉnh trị hệ thống sông, theo dõi diễn biến bùn cát, đánh giá tác động của các yếu tố thủy văn - hải văn đến ổn định bờ.