Bão cát và bão bụi đang xuất hiện với tần suất và cường độ ngày càng gia tăng tại nhiều khu vực trên thế giới. Không chỉ giới hạn ở các vùng khô hạn, những đám bụi có thể lan truyền qua biên giới, gây ảnh hưởng đến môi trường, sức khỏe cộng đồng, hoạt động sản xuất, giao thông và phát triển kinh tế - xã hội. Thực trạng này cho thấy việc phục hồi hệ sinh thái và quản lý bền vững tài nguyên đất không chỉ là giải pháp bảo vệ môi trường mà còn là yêu cầu cấp thiết nhằm giảm thiểu rủi ro do bão cát và bão bụi trong bối cảnh biến đổi khí hậu.
1. Nguyên nhân khiến bão cát và bão bụi gia tăng
Bão cát và bão bụi là hiện tượng tự nhiên hình thành khi gió mạnh cuốn theo cát và bụi từ các vùng đất khô cằn hoặc bị suy thoái vào khí quyển. Các hạt bụi sau đó có thể di chuyển hàng trăm, thậm chí hàng nghìn kilômét theo các dòng khí quyển, ảnh hưởng đến nhiều quốc gia và khu vực. Theo Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP), các vùng khô hạn ở Bắc Phi, bán đảo Ả Rập, Trung Á và Trung Quốc hiện là những nguồn phát sinh bụi khoáng lớn nhất thế giới.
Mặc dù là một phần của chu trình tự nhiên, bão cát và bão bụi đang trở nên nghiêm trọng hơn do tác động của con người. Tình trạng suy thoái đất, phá rừng, chăn thả quá mức, khai thác tài nguyên và sử dụng nguồn nước thiếu bền vững đã làm gia tăng diện tích đất trống, khô cằn, tạo điều kiện để gió cuốn cát và bụi vào khí quyển. Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu với nhiệt độ gia tăng, hạn hán kéo dài và quá trình sa mạc hóa diễn ra nhanh hơn tiếp tục làm suy giảm độ che phủ của thảm thực vật, khiến nguy cơ xuất hiện bão cát và bão bụi ngày càng lớn.
Theo UNEP, tại một số khu vực trên thế giới, lượng bụi sa mạc đã tăng gấp đôi trong thế kỷ XX. Điều này cho thấy bão cát và bão bụi không còn chỉ là hiện tượng thời tiết tự nhiên mà đang chịu tác động ngày càng rõ nét từ suy thoái đất và biến đổi khí hậu. Đây cũng là lý do Liên hợp quốc kêu gọi các quốc gia tăng cường quản lý bền vững tài nguyên đất, phục hồi hệ sinh thái và cắt giảm phát thải khí nhà kính nhằm hạn chế nguy cơ gia tăng của hiện tượng này.
2. Tác động đối với môi trường, sức khỏe và kinh tế - xã hội
Bão cát và bão bụi không chỉ là hiện tượng thời tiết cực đoan mà còn kéo theo nhiều hệ lụy đối với môi trường, sức khỏe con người và các hoạt động kinh tế - xã hội. Do các hạt bụi có thể phát tán trên phạm vi rất rộng, tác động của hiện tượng này thường vượt qua biên giới quốc gia, ảnh hưởng đến cả những khu vực cách xa nơi phát sinh hàng nghìn kilômét.
Đối với môi trường và sản xuất, bão cát và bão bụi làm gia tăng suy thoái đất, ảnh hưởng đến hệ sinh thái và sinh kế của người dân, đặc biệt tại các vùng khô hạn. Lớp bụi dày có thể vùi lấp cây trồng, làm giảm năng suất nông nghiệp, gây thiệt hại cho chăn nuôi, đồng thời làm mài mòn máy móc, công trình và cơ sở hạ tầng. Hiện tượng này cũng ảnh hưởng đến hoạt động giao thông, nhất là hàng không, khi tầm nhìn bị suy giảm và các chuyến bay phải điều chỉnh hoặc hủy bỏ. UNEP cho biết, chỉ trong ba năm, bão cát và bão bụi đã gây thiệt hại kinh tế gần 1 tỷ USD tại miền Bắc Trung Quốc.
Đối với sức khỏe cộng đồng, bụi do gió mang theo là một trong những nguồn phát tán bụi mịn đáng quan ngại. Theo UNEP, khoảng 40% các hạt khí dung trong tầng khí quyển thấp nhất của Trái đất là bụi do gió cuốn. Khi xâm nhập vào đường hô hấp, các hạt bụi có thể gây kích ứng, làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh như hen suyễn, viêm phổi và các bệnh hô hấp khác. Đáng lo ngại hơn, những hạt bụi có kích thước siêu nhỏ có thể đi sâu vào phổi, xâm nhập hệ tuần hoàn và ảnh hưởng đến nhiều cơ quan trong cơ thể. UNEP dẫn kết quả một đánh giá cho thấy, năm 2014 có khoảng 400.000 ca tử vong sớm trên toàn cầu liên quan đến phơi nhiễm với các hạt bụi trong khí quyển. Ngoài ra, bụi còn có thể mang theo các tác nhân gây bệnh, làm gia tăng nguy cơ bùng phát một số bệnh truyền nhiễm tại những khu vực dễ bị tổn thương.
Người dân di chuyển trên con phố đầy bụi trong gió lớn ở Alshaa Left Banner, khu tự trị Nội Mông, ngày 11/4/2025 (Wang Weiwei/Cho China Daily)
3. Phục hồi hệ sinh thái – giải pháp ứng phó bền vững
Mặc dù rất khó ngăn chặn trực tiếp các cơn bão cát và bão bụi, nhưng con người có thể giảm thiểu nguy cơ phát sinh hiện tượng này thông qua quản lý bền vững tài nguyên đất và phục hồi các hệ sinh thái bị suy thoái. Thay vì chỉ tập trung ứng phó khi thiên tai xảy ra, các quốc gia cần ưu tiên giải quyết những nguyên nhân gốc rễ như suy thoái đất, sa mạc hóa và biến đổi khí hậu.
Tại các vùng khô hạn và bán khô hạn, UNEP khuyến nghị sử dụng hiệu quả nguồn nước, bảo vệ lớp đất mặt trước nguy cơ xói mòn, tăng độ che phủ của thảm thực vật, thúc đẩy các phương thức sản xuất nông nghiệp bền vững, hạn chế phá rừng và chăn thả quá mức. Những giải pháp này không chỉ góp phần giảm lượng cát và bụi phát tán vào khí quyển mà còn nâng cao khả năng chống chịu của hệ sinh thái và cộng đồng trước tác động của biến đổi khí hậu. Cùng với đó, đầu tư cho hệ thống cảnh báo sớm sẽ giúp người dân và chính quyền chủ động ứng phó, giảm thiểu thiệt hại về người, tài sản và các hoạt động kinh tế - xã hội.
Ở quy mô toàn cầu, hợp tác quốc tế được xem là yếu tố then chốt để ứng phó hiệu quả với bão cát và bão bụi. Đại hội đồng Liên hợp quốc đã tuyên bố giai đoạn 2025–2034 là Thập kỷ Liên hợp quốc về phòng chống bão cát và bão bụi, đồng thời tiếp tục thúc đẩy Thập kỷ Phục hồi hệ sinh thái Liên hợp quốc (2021–2030) nhằm huy động nguồn lực, chia sẻ kinh nghiệm và mở rộng các hoạt động phục hồi đất, phục hồi hệ sinh thái. Đây là những giải pháp nền tảng để giảm thiểu rủi ro do bão cát và bão bụi, đồng thời góp phần ứng phó với suy thoái đất, biến đổi khí hậu và suy giảm đa dạng sinh học.
4. Kết luận
Bão cát và bão bụi là hiện tượng tự nhiên nhưng đang trở nên nghiêm trọng hơn dưới tác động của suy thoái đất, sa mạc hóa và biến đổi khí hậu. Những tác động của hiện tượng này không chỉ giới hạn ở các vùng khô hạn mà còn ảnh hưởng đến môi trường, sức khỏe cộng đồng, hoạt động sản xuất và phát triển kinh tế - xã hội trên phạm vi toàn cầu. Để ứng phó hiệu quả, cần triển khai đồng bộ các giải pháp như quản lý bền vững tài nguyên đất, phục hồi hệ sinh thái, giảm phát thải khí nhà kính, tăng cường hệ thống cảnh báo sớm và đẩy mạnh hợp tác quốc tế. Đây không chỉ là những giải pháp giảm thiểu rủi ro do bão cát và bão bụi gây ra mà còn góp phần thích ứng với biến đổi khí hậu, ngăn chặn suy thoái đất, bảo tồn đa dạng sinh học và thúc đẩy phát triển bền vững.