Chiều 11/8, tại Hà Nội, Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), thông qua Chương trình Đối tác Hành động Quốc gia về Nhựa tại Việt Nam (NPAP) và Mạng lưới Kinh tế Tuần hoàn Việt Nam (CE Hub), tổ chức Hội thảo “Định hướng hoàn thiện hệ thống Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) tại Việt Nam”.
Hội thảo diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Trong đó, tiếp tục hoàn thiện chính sách EPR được xác định là một nội dung quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý chất thải và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.
Ông Tăng Thế Cường, Cục trưởng Cục Môi trường, nhấn mạnh EPR cần trở thành cơ chế tạo động lực thay đổi cách sản xuất và tái chế sản phẩm. Ảnh: Phương Linh.
Chuyển từ nghĩa vụ tài chính sang động lực thị trường
EPR là công cụ chuyển trách nhiệm đối với sản phẩm, bao bì sau sử dụng về phía nhà sản xuất, nhập khẩu. Trách nhiệm này được xem xét xuyên suốt vòng đời sản phẩm, từ thiết kế, lựa chọn vật liệu đến thu gom, tái chế sau sử dụng.
Phát biểu khai mạc, ông Tăng Thế Cường nhấn mạnh, EPR không nên chỉ được nhìn nhận là nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp mà cần trở thành cơ chế tạo động lực thay đổi cách thiết kế sản phẩm, lựa chọn vật liệu, tổ chức thu gom, tái chế và đầu tư vào các giải pháp kinh tế tuần hoàn.
Việt Nam đã đạt những bước tiến quan trọng trong thiết lập và triển khai EPR. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy cơ chế này vẫn cần tiếp tục hoàn thiện để nâng cao tính minh bạch, hiệu quả và tạo động lực mạnh hơn cho thị trường thu gom, tái chế.
Theo dự thảo định hướng từ Cục Môi trường, vai trò của khu vực tư nhân trong thực hiện EPR sẽ được tăng cường, trong khi Nhà nước tập trung vào xây dựng chính sách, khung pháp lý và cơ chế giám sát. Dự thảo Luật cũng đề xuất lộ trình tiến tới bỏ hình thức đóng góp tài chính để hoàn thành trách nhiệm tái chế. Theo đó, nhà sản xuất, nhập khẩu sẽ phải trực tiếp tổ chức thu hồi, tái chế sản phẩm, bao bì sau sử dụng hoặc thực hiện thông qua đơn vị tái chế hay Tổ chức trách nhiệm của nhà sản xuất (PRO).
Bà Francesca Nardini đánh giá, việc thiết lập khuôn khổ EPR là bước quan trọng trong tiến trình xây dựng nền kinh tế tuần hoàn. Ảnh: Phương Linh.
PRO được kỳ vọng trở thành trung tâm của hệ thống EPR
Theo bà Francesca Nardini, Phó trưởng Đại diện Thường trú UNDP tại Việt Nam, thách thức tiếp theo là xây dựng một hệ thống EPR có khả năng vận hành hiệu quả, bền vững và phù hợp với cơ chế thị trường. EPR không chỉ nhằm bảo đảm tuân thủ quy định hay đạt các mục tiêu tái chế mà còn góp phần thay đổi cách tài nguyên được luân chuyển trong nền kinh tế, tạo giá trị từ vật liệu có nguy cơ trở thành chất thải, đồng thời khuyến khích đầu tư và đổi mới sáng tạo.
Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, TS. Fritz Flanderka, Giám đốc Điều hành Reclay Group, cho rằng không có một mô hình EPR duy nhất có thể áp dụng cho mọi quốc gia. Dù nguyên tắc cốt lõi của EPR là chuyển trách nhiệm đối với sản phẩm, bao bì sau sử dụng sang khu vực doanh nghiệp, cách thức thiết kế và vận hành hệ thống cần được điều chỉnh theo điều kiện thể chế, thị trường cũng như năng lực thu gom, phân loại và tái chế của từng quốc gia. Trong đó, PRO được xem là một mắt xích quan trọng, đóng vai trò kết nối nhà sản xuất với mạng lưới thu gom, phân loại và tái chế, đồng thời tổ chức thực hiện các nghĩa vụ EPR thay mặt doanh nghiệp.
Để PRO hoạt động hiệu quả, các chuyên gia cho rằng cần xác định rõ trách nhiệm, yêu cầu về năng lực và cơ chế giám sát. Theo định hướng chính sách đang được xem xét, PRO sẽ phải đáp ứng các yêu cầu về năng lực tổ chức thu gom, năng lực tài chính, quản lý dữ liệu điện tử và hạch toán riêng.
PRO cũng được định hướng trở thành tổ chức được ủy quyền, thay mặt nhà sản xuất, nhập khẩu chịu trách nhiệm trước pháp luật về tổ chức, điều phối hoạt động thu hồi, vận chuyển, phân loại và chuyển giao sản phẩm, bao bì cho đơn vị tái chế; quản lý, xác nhận khối lượng tái chế; thực hiện kê khai, báo cáo và kiểm toán độc lập.
Quy định rõ vai trò và trách nhiệm sẽ tạo cơ sở để PRO hoạt động chuyên nghiệp, minh bạch và dễ kiểm soát. Ảnh minh hoạ.
Điều chỉnh lộ trình để doanh nghiệp chủ động đầu tư
Một nội dung khác được các đại biểu quan tâm là lộ trình điều chỉnh tỷ lệ tái chế bắt buộc theo từng giai đoạn. Theo đó, tỷ lệ tái chế cần được điều chỉnh phù hợp với năng lực thu gom, công nghệ tái chế và điều kiện thực tế của từng nhóm vật liệu. Cách tiếp cận này nhằm tạo tính dự báo cho thị trường, giúp doanh nghiệp chủ động xây dựng kế hoạch đầu tư và thực hiện trách nhiệm tái chế trong dài hạn.
UNDP cho rằng việc hoàn thiện EPR cần tập trung vào bốn nhóm giải pháp chính: tăng cường vai trò chủ động của doanh nghiệp; thúc đẩy hình thành các PRO làm trung tâm của hệ thống; từng bước nâng cao mục tiêu tái chế phù hợp với mức độ sẵn sàng của từng loại vật liệu; đồng thời bảo đảm quá trình chuyển đổi mang tính bao trùm.
Cụ thể, việc ghi nhận và tạo điều kiện để lực lượng thu gom, tái chế phi chính thức tham gia vào hệ thống EPR được xem là yếu tố cần thiết nhằm bảo đảm quá trình chuyển đổi không bỏ lại những nhóm lao động đang đóng góp trực tiếp cho hoạt động thu hồi và tái chế chất thải.
Trong khuôn khổ hội thảo, các đại biểu cũng thảo luận chuyên sâu theo từng nhóm sản phẩm, bao bì thuộc trách nhiệm EPR, gồm bao bì; sản phẩm điện, điện tử và pin; phương tiện giao thông, lốp và dầu nhớt. Các ý kiến tập trung nhận diện những khó khăn trong quá trình triển khai, từ năng lực thu gom, tái chế, tổ chức thị trường đến cơ chế quản lý dữ liệu, giám sát và thực hiện trách nhiệm của doanh nghiệp. Kết quả thảo luận được tổng hợp tại phiên toàn thể, làm cơ sở đề xuất các giải pháp tiếp tục hoàn thiện chính sách EPR tại Việt Nam.