Phân loại tại nguồn, giảm áp lực thu gom
Ở nhiều vùng nông thôn, rác sinh hoạt không chỉ là những túi nilon, chai nhựa hay hộp xốp sau mỗi bữa ăn. Đó còn là thức ăn thừa, cành cây, cỏ, phụ phẩm nông nghiệp và nhiều loại chất thải phát sinh trong quá trình sản xuất.
Theo ngành nông nghiệp và môi trường tỉnh Tây Ninh, khu vực nông thôn hiện còn nhiều khó khăn trong thu gom rác. Dân cư phân tán, khoảng cách giữa các hộ lớn, một số tuyến đường nhỏ hẹp khiến phương tiện chuyên dụng khó tiếp cận. Trong khi đó, chi phí thu gom, vận chuyển rác ở nông thôn thường cao hơn khu vực đô thị. Nếu tất cả các loại rác đều được gom chung, phần việc phía sau càng nặng nề. Rác phải vận chuyển nhiều hơn, khó phân loại lại, trong khi những thứ có thể tận dụng như giấy, nhựa, kim loại, thủy tinh hoặc chất hữu cơ dễ bị lẫn với rác khác và trở thành chất thải phải xử lý.
Ngược lại, nếu được phân loại ngay từ trong mỗi gia đình, một phần rác có thể quay trở lại cuộc sống. Thức ăn thừa, phụ phẩm nông nghiệp có thể tận dụng làm thức ăn chăn nuôi hoặc ủ thành phân hữu cơ. Giấy, nhựa, kim loại, thủy tinh được tách riêng để tái sử dụng hoặc chuyển cho cơ sở thu mua phế liệu. Cách làm này đặc biệt phù hợp với nông thôn, nơi nhiều hộ gia đình có diện tích đất tương đối rộng và có điều kiện xử lý chất hữu cơ tại chỗ. Rác vì thế không nhất thiết phải bắt đầu và kết thúc bằng một chuyến xe thu gom. Quan trọng hơn, phân loại rác tại nguồn giúp thay đổi cách nhìn về chất thải. Thay vì xem mọi thứ bỏ đi đều là rác, người dân có thể nhận diện phần nào còn giá trị, phần nào có thể tái chế, phần nào cần xử lý riêng.
Theo chỉ tiêu của tỉnh Tây Ninh, đến năm 2026, tỷ lệ thu gom và xử lý chất thải rắn sinh hoạt khu vực nông thôn đạt 94%; đến năm 2030 đạt 98%, trong khi khu vực đô thị tiếp tục duy trì 100%. Để đạt mục tiêu này, bên cạnh đầu tư hạ tầng thu gom, vận chuyển và xử lý, việc phân loại, tái sử dụng, tái chế và xử lý chất thải tại nguồn có vai trò then chốt.
Đưa trách nhiệm quản lý rác về cộng đồng
Để việc phân loại rác không dừng ở vận động, tuyên truyền, ngành nông nghiệp và môi trường tỉnh Tây Ninh xác định cần tổ chức lại cả quá trình quản lý chất thải, từ hộ gia đình đến điểm thu gom và đơn vị xử lý.
Chi cục Môi trường và Biến đổi khí hậu, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh tập huấn phân loại rác thải tại nguồn tại các trường trên địa bàn tỉnh. Ảnh: Trần Trung.
Tại những khu dân cư phân tán, xa tuyến thu gom hoặc khó tiếp cận, người dân được hướng dẫn phân loại, tái sử dụng, tái chế và xử lý chất thải ngay tại nguồn. Các địa phương cũng được khuyến khích phát huy vai trò của tổ tự quản bảo vệ môi trường, tạo sự tham gia thường xuyên của cộng đồng.
Trong câu chuyện này, rác nguy hại cần được nhìn nhận khác với rác sinh hoạt thông thường. Pin, bóng đèn, thiết bị điện tử hư hỏng hay bao gói thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng phải được thu gom riêng và chuyển giao đến nơi tiếp nhận hoặc đơn vị có chức năng xử lý.
Đáng chú ý là những chiếc bể thu gom bao gói thuốc bảo vệ thực vật ngoài đồng ruộng. Tại một số nơi, bể đã xuống cấp, quá tải hoặc bị sử dụng như điểm bỏ rác công cộng. Rác sinh hoạt, bao bì phân bón, chai nhựa, túi nilon, hộp xốp… bị bỏ lẫn với bao gói thuốc bảo vệ thực vật, khiến việc thu gom, vận chuyển và xử lý trở nên khó khăn hơn.
Ngành nông nghiệp và môi trường tỉnh Tây Ninh cho rằng, cần rà soát lại những điểm thu gom này, giữ lại nơi hoạt động hiệu quả, sửa chữa hoặc di dời những điểm không còn phù hợp. Đồng thời, có thể từng bước chuyển sang mô hình tiếp nhận tại các cơ sở kinh doanh thuốc bảo vệ thực vật, hợp tác xã, tổ hợp tác hoặc những nơi có người trực tiếp quản lý.
Đây cũng là cách để đưa trách nhiệm quản lý rác về gần hơn với người dân. Khi biết rõ “rác này bỏ ở đâu”, “rác kia chuyển cho ai”, người dân sẽ dễ thực hiện hơn thay vì chỉ được nhắc nhở chung chung về bảo vệ môi trường.
Ở những khu dân cư tập trung, phương tiện thu gom có thể tiếp cận, hoạt động thu gom và vận chuyển vẫn được duy trì. Các địa phương đồng thời nghiên cứu bố trí điểm tập kết phù hợp. Với những khu vực còn khó tiếp cận, phân loại và xử lý tại nguồn sẽ là giải pháp giảm áp lực cho cả người dân lẫn hệ thống thu gom.
Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh Trần Khắc Phục nhấn mạnh, phân loại, tái sử dụng, tái chế và xử lý chất thải tại nguồn không chỉ giúp tỉnh hoàn thành các chỉ tiêu thu gom, xử lý mà quan trọng hơn là tạo chuyển biến trong nhận thức và hành vi của người dân. Qua đó, từng bước hình thành môi trường nông thôn xanh, sạch, đẹp và phát triển bền vững.
Từ việc phân loại rác, bỏ đúng nơi quy định đến tận dụng phụ phẩm làm phân hữu cơ, quản lý chất thải bền vững bắt đầu từ những việc nhỏ. Khi trở thành thói quen cộng đồng, rác thải không chỉ được xử lý mà còn có thể trở thành nguồn tài nguyên, góp phần bảo vệ môi trường.