Net Zero với giao thông xanh: [Bài 3] 'Đòn cân não' với ngành hàng không

Đó là làm sao để vừa duy trì nhịp độ tăng trưởng mạnh mẽ của kinh tế, du lịch và thương mại, vừa đáp ứng trọn vẹn những tiêu chuẩn bảo vệ môi trường khắt khe từ cộng đồng quốc tế.

Bài toán của ngành "khó giảm phát thải"

Không phải ngẫu nhiên mà hàng không luôn bị xếp vào nhóm những lĩnh vực kinh tế "khó giảm phát thải nhất". Đặc thù kỹ thuật phức tạp, cường độ vận hành liên tục cùng chuỗi cung ứng nhiên liệu chuyên biệt khiến nỗ lực chuyển đổi xanh chưa bao giờ là điều dễ dàng.

Khi nhu cầu đi lại và giao thương hàng hóa không ngừng gia tăng, việc mở rộng đội tàu bay, nâng cấp hạ tầng sân bay và đẩy mạnh năng lực khai thác là điều tất yếu. Tuy nhiên, các giải pháp giảm phát thải có tác động lớn như chuyển đổi nhiên liệu hàng không bền vững (SAF), công nghệ tàu bay thế hệ mới và các công nghệ năng lượng sạch vẫn đang trong quá trình phát triển. Thực tế tại Việt Nam, nguồn cung SAF còn hạn chế, chi phí cao và trong nước chưa có cơ sở sản xuất SAF quy mô thương mại.

Trong bối cảnh các giải pháp giảm phát thải tận gốc chưa khả thi, việc Việt Nam bắt đầu tham gia Cơ chế giảm và bù đắp carbon đối với các chuyến bay quốc tế (CORSIA) từ năm 2026 càng khiến áp lực gia tăng.

Đây là cơ chế toàn cầu do Tổ chức Hàng không dân dụng quốc tế (ICAO) khởi xướng nhằm hướng đến mục tiêu trung hòa carbon. Các quốc gia tham gia CORSIA, bao gồm Việt Nam, có trách nhiệm theo dõi, báo cáo và bù đắp lượng CO₂ phát thải từ các chặng bay quốc tế. 

Nếu phát thải vượt ngưỡng, các hãng bay sẽ buộc phải chi trả một khoản kinh phí đáng kể để mua tín chỉ carbon trên thị trường quốc tế (dao động từ 6-40 USD/tín chỉ). Điều này không chỉ tạo thêm gánh nặng tài chính mà còn trực tiếp tác động đến uy tín và năng lực cạnh tranh của các hãng hàng không Việt Nam.

SAF – trụ cột trên hành trình Net Zero

Để hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050 của Việt Nam cũng như mục tiêu chung của ICAO, phát triển và ứng dụng SAF được xác định là một trong những giải pháp trụ cột.

Chia sẻ về vấn đề này, bà Vũ Thị Thanh, Trưởng phòng Khoa học công nghệ và Môi trường, Cục Hàng không Việt Nam (Bộ Xây dựng) cho biết: Hành lang pháp lý cho SAF đang từng bước được định hình bài bản và đồng bộ. Từ Quyết định số 876/QĐ-TTg ngày 22/7/2022 của Thủ tướng Chính phủ về chuyển đổi năng lượng xanh, ngành hàng không tiếp tục củng cố nền tảng khi Luật Hàng không dân dụng Việt Nam năm 2025 bổ sung các cơ chế khuyến khích đầu tư, sản xuất và sử dụng SAF. Đặc biệt, Nghị định số 223/2026/NĐ-CP ra đời đã tạo điểm tựa pháp lý vững chắc để triển khai các cam kết giảm phát thải.

Nếu phát thải vượt ngưỡng, các hãng bay phải mua tín chỉ carbon trên thị trường quốc tế để bù đắp. Ảnh: Khánh Ly.

Hiện Bộ Xây dựng đang tiếp tục hoàn thiện 2 hướng dẫn quan trọng: Thông tư quy định về giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ môi trường trong hoạt động hàng không dân dụng và Thông tư hướng dẫn bảo đảm kỹ thuật đối với các quy trình sản xuất, pha trộn, cung ứng, chứng nhận tính bền vững cũng như truy xuất nguồn gốc SAF. Đây là căn cứ để các cơ quan quản lý, doanh nghiệp hàng không và đơn vị cung ứng nhiên liệu chủ động xây dựng lộ trình chuyển đổi xanh, chuẩn hóa quy trình kỹ thuật liên quan.

Bên cạnh khung chính sách, nền tảng kỹ thuật và tiêu chuẩn hóa cũng ghi nhận bước tiến quan trọng khi Việt Nam ban hành Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 14414:2025 cho SAF, tương đương hoàn toàn với tiêu chuẩn quốc tế ASTM D7566. Đây là tiền đề kỹ thuật không thể thiếu để kiểm soát chất lượng, vận hành pha trộn và cấp chứng nhận cho SAF thương mại. Hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV) phát thải khí nhà kính trong hàng không đang được gấp rút hoàn thiện để đáp ứng các quy định từ ICAO và CORSIA.

Theo Cục Hàng không Việt Nam, thách thức của Việt Nam không chỉ là hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật theo các tiêu chuẩn của ICAO mà còn phải xây dựng lộ trình sử dụng SAF phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam.

Điều này đòi hỏi sự chung tay chặt chẽ giữa các bộ, ngành, đơn vị cung ứng nhiên liệu, hãng hàng không, doanh nghiệp cảng hàng không, viện nghiên cứu và các đối tác quốc tế nhằm chuẩn bị sẵn sàng từ hạ tầng kỹ thuật, cơ chế chính sách cho đến nguồn lực thực thi. Cục Hàng không Việt Nam đang chủ động mở rộng hợp tác quốc tế với ICAO để tiếp nhận công nghệ, học hỏi kinh nghiệm và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Bên cạnh đó, các công tác khảo sát năng lực tiếp nhận, lưu trữ, phối trộn, cung ứng cũng như đánh giá tiềm năng xây dựng chuỗi cung ứng SAF nội địa đang được ráo riết triển khai, bảo đảm tuân thủ nghiêm ngặt các quy chuẩn an toàn bay.

Thay vì áp đặt các quy định mang tính hành chính bắt buộc ngay lập tức như cơ chế ReFuelEU Aviation của Liên minh châu Âu, cơ quan quản lý Việt Nam lựa chọn triển khai SAF theo lộ trình phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Lộ trình này dựa trên việc đánh giá toàn diện năng lực cung ứng, tiềm năng sản xuất nội địa, hạ tầng kỹ thuật cảng hàng không và sức chịu đựng kinh tế của các hãng bay nội địa, bảo đảm hài hòa với tiến trình chung của khối ASEAN và các khuyến nghị từ ICAO.

Xây dựng Kế hoạch giảm phát thải giai đoạn 2026-2035

Bên cạnh câu chuyện nhiên liệu dài hạn trên quy mô toàn cầu, ICAO đánh giá việc tối ưu hóa quản lý không lưu và hạ tầng sân bay chính là "đòn bẩy" giảm phát thải trong ngắn hạn với mức chi phí đầu tư tương đối nhẹ nhàng.

Hàng loạt giải pháp thực tiễn như: nắn chỉnh tối ưu hóa đường bay, rút ngắn thời gian lăn trên sân đỗ, giảm thiểu thời gian bay chờ trên không, áp dụng kỹ thuật cất/hạ cánh liên tục, hiện đại hóa điều hành bay và đẩy mạnh chuyển đổi số tại các cảng hàng không… đều đang trực tiếp giúp tiết kiệm nhiên liệu ngay trong từng chuyến bay thường nhật.

Bà Vũ Thị Thanh, Trưởng phòng Khoa học công nghệ và Môi trường, Cục Hàng không Việt Nam chia sẻ về kế hoạch giảm phát thải của ngành hàng không. Ảnh: Hồng Lĩnh.

Tại Việt Nam, Cục Hàng không đang phối hợp chặt chẽ cùng Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam, Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam và các hãng hàng không để nghiên cứu, lượng hóa chính xác hiệu quả của từng giải pháp. Toàn bộ dữ liệu này sẽ được tích hợp vào Kế hoạch hành động giảm phát thải CO₂ của ngành hàng không dân dụng giai đoạn 2026-2035.

Dù các giải pháp vận hành đóng vai trò là bước đệm quan trọng giúp nâng cao hiệu suất khai thác, phần lớn mức giảm phát thải trong trung và dài hạn sẽ đến từ việc sử dụng SAF, đổi mới công nghệ tàu bay và phát triển các công nghệ năng lượng sạch.

Hướng tới tương lai, Cục Hàng không Việt Nam sẽ tiếp tục kiện toàn khung khổ pháp lý, hoàn thiện lộ trình phát triển nguồn SAF, xây dựng hệ thống MRV chuẩn mực và tăng cường hợp tác quốc tế thông qua các chương trình như ACT-SAF của ICAO.

Xuyên suốt tiến trình ấy, quan điểm nhất quán của Cục Hàng không Việt Nam là triển khai chuyển đổi xanh theo lộ trình phù hợp với điều kiện phát triển của Việt Nam, bảo đảm hài hòa giữa việc thực hiện các cam kết quốc tế, duy trì năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và phát triển bền vững ngành hàng không.