Từ thí điểm đến phân loại rác trên toàn thành phố
Tại phường Tân Mỹ, mô hình Trạm thu hồi vật liệu tái chế (MRF) được Unilever Việt Nam và GRAC phối hợp với chính quyền địa phương thực hiện từ tháng 4/2026. Chỉ trong 3 tháng triển khai, mô hình đã tiếp nhận hơn 5,5 tấn vật liệu tái chế, với hơn 700 lượt người dân tham gia.
Theo ông Nguyễn Trường Giang, Phó Chủ tịch UBND phường Tân Mỹ, Trạm MRF không chỉ tạo điểm đến cho rác đã phân loại mà còn giúp người dân hình thành thói quen và nhìn thấy rõ hơn sản phẩm mình tạo ra sau quá trình phân loại.
“Chúng tôi nhận thấy tỷ lệ người dân quay lại tham gia rất cao. Dữ liệu từ hoạt động tiếp nhận cũng trở thành công cụ để chính quyền theo dõi, đánh giá quá trình triển khai và đưa ra giải pháp phù hợp”, ông Giang trao đổi.
Theo ông Nguyên, pháp lý là điều kiện đầu tiên, nhưng chưa đủ. Điều quan trọng hơn là tổ chức thực hiện thế nào để việc phân loại thực sự đi vào đời sống. Thực tế, từ các mô hình đang triển khai cho thấy, một trong những điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở nhận thức của người dân mà ở khâu phía sau.
Theo ông Nguyễn Hồng Nguyên, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, trên địa bàn thành phố có nhiều mô hình thu gom rác tại nguồn và phân loại rác khá hiệu quả. Qua đó cho thấy, phân loại rác tại nguồn có hiệu quả ngay cả khi thành phố chưa có quy định chính thức.
Theo kế hoạch Sở Nông nghiệp và Môi trường đang tham mưu UBND TP.HCM, từ năm 2027, thành phố sẽ thực hiện phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn trên phạm vi toàn thành phố. Khi đó, không chỉ người dân mà các cơ quan, đơn vị cũng phải tham gia.
“Thành phố đang đứng trước yêu cầu chuyển từ những mô hình tự nguyện, thí điểm sang một cơ chế thực hiện có tính bắt buộc và đồng bộ hơn. Phạm vi chúng ta sẽ mở rộng là toàn thành phố. Tất cả người dân thành phố, các cơ quan, ngành sẽ phải thực hiện”, ông Nguyên cho biết.
Bà Nguyễn Thị Ngọc Linh, Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ TP.HCM cho biết, nhiều hội viên đã bắt đầu quan tâm và thực hiện phân loại rác tại nguồn. Tuy nhiên, có trường hợp rác sau khi người dân phân loại lại bị thu gom chung. Điều này khiến người dân cảm thấy công sức của mình không được ghi nhận tương xứng.
Một vấn đề khác là người dân không biết đưa rác đã phân loại đến đâu do thiếu những điểm tiếp nhận thuận lợi. Đây là điểm cần được giải quyết nếu TP.HCM muốn chuyển phân loại rác từ một phong trào thành một hành vi thường xuyên.
Người dân cũng cần nhìn thấy ít nhất 3 yếu tố: biết rõ trách nhiệm của mình, biết cách thực hiện và quan trọng nhất là nhìn thấy hiệu quả, lợi ích từ việc phân loại.
Trong đó, hiệu quả không chỉ là rác được thu gom mà phải bảo đảm rác sau khi phân loại được thu gom, vận chuyển và xử lý đúng loại. Còn lợi ích có thể đến từ việc phân loại tốt thì chi phí phải trả cho rác thấp hơn, đồng thời vật liệu tái chế có thể tạo ra giá trị cho người dân.
Ông Nguyễn Hồng Nguyên cho biết, thành phố sẽ chuyển từ các mô hình thí điểm sang phân loại rác tại nguồn trên toàn địa bàn từ năm 2027. Ảnh: Lê Bình.
Hệ thống thu gom và xử lý phải thay đổi
Phân loại rác tại nguồn không phải là quy định mới. Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã yêu cầu hộ gia đình, cá nhân phân rác thành 3 nhóm: tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm và chất thải sinh hoạt khác.
Hành vi không phân loại đúng quy định có thể bị phạt 500.000 đồng đến 1 triệu đồng. Tuy nhiên, trên thực tế, việc triển khai vẫn phụ thuộc vào lộ trình và điều kiện thu gom, xử lý rác của từng địa phương.
Tại TP.HCM, trước đây, mục tiêu chủ yếu là vận động người dân bỏ rác đúng nơi quy định. Tuy nhiên, phân loại rác tại nguồn sẽ trở thành yêu cầu bắt buộc trên toàn thành phố, mục tiêu sẽ cao hơn: rác phải được phân loại đúng, thu gom đúng, vận chuyển đúng và đưa đến đúng nơi xử lý.
Ông Nguyễn Hồng Nguyên cho rằng, Nhà nước phải hoàn thiện hành lang pháp lý, hướng dẫn kỹ thuật và tăng cường tuyên truyền. Đồng thời, thành phố phải tổ chức tốt kênh thu gom rác tái chế để tạo lợi ích cho người dân.
Đặc biệt, thành phố cần kết nối được ba bên gồm nhà nước, doanh nghiệp và người dân. Theo đó, nhà nước có vai trò tạo chính sách và kết nối nguồn lực, người dân là chủ thể thực hiện và cần có lợi ích để duy trì hành vi, còn doanh nghiệp cần nguồn nguyên liệu tái chế ổn định cho sản xuất.
Hoạt động thu gom, vận chuyển rác tại TP.HCM sẽ phải được tổ chức phù hợp với yêu cầu phân loại rác tại nguồn, bảo đảm rác sau phân loại không bị thu gom chung. Ảnh: Lê Bình.
“Nếu kết nối được 3 bên, hoạt động phân loại rác mới có thể tạo thành một chuỗi tuần hoàn thay vì dừng lại ở khâu vận động người dân phân loại. Do đó, phân loại rác tại nguồn từ năm 2027 không đơn thuần là câu chuyện ‘bắt buộc người dân phải làm’. Đó là bài toán tổ chức lại cả chuỗi quản lý chất thải của thành phố”, ông Nguyên cho biết.
Mới đây, TP.HCM ban hành Quyết định áp quy định mới về giá thu gom, vận chuyển và xử lý rác sinh hoạt từ ngày 1/9. Theo đó, hộ gia đình phân loại rác đúng quy định sẽ được tính giá theo khối lượng, trường hợp chưa phân loại hoặc phân loại không đúng sẽ áp dụng mức thu theo đầu người.
Mỗi ngày, thành phố phát sinh hơn 14.000 tấn rác được thải ra, tạo áp lực lớn lên hệ thống thu gom, trung chuyển và xử lý của TP.HCM. Trong đó, tỉ lệ chôn lấp vẫn chiếm tỉ lệ khá cao, lên tới 60%. Chưa kể, các núi rác triệu tấn khắp TP.HCM cũng sắp chạm đỉnh, không còn khả năng tiếp nhận.
Để giải quyết bài toán này, TP.HCM đang thực hiện đồng bộ các giải pháp cả về phân loại rác tại nguồn, thu gom và xử lý rác. Rác thải hữu cơ sẽ được phân loại và tái sử dụng, làm nguyên liệu đầu vào phục vụ chăn nuôi, thức ăn thủy sản. TP.HCM còn tính đến việc tận dụng các núi rác chôn lấp hàng từ chục năm trước để biến trở thành nguồn tài nguyên.
Thành phố cũng đặt yêu cầu đối với hệ thống thu gom. Mục tiêu được đặt ra là 100% phương tiện thu gom rác tại nguồn được chuyển đổi, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và 100% trạm trung chuyển phải đáp ứng yêu cầu về kỹ thuật và bảo vệ môi trường. Thành phố đồng thời có chính sách hỗ trợ chuyển đổi phương tiện thu gom, vận chuyển và ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý chất thải.